Қазақ батырлары ұстаны тауып
Бөгенбайдың сенімді жауынгер серіктерінің бірі — Жантай батыр. Қос батырды Мағжан Жұмабаев былайша сипаттайды:
«Ашуы жауған қардай, шөккен нардай — Қарт қыран Қанжығалы қарт Бөгенбай,
Бөкеннің жас жолбарыс жеткіншегі, ауызынан жалын шашқан жас Жанатай…»
Жантайдың есімі тарихи жырларда қазақтың атақты батырларымен қатар жиі аталады. Ол Абылай ханның сүйікті жауынгерлерінің бірі болған. Шежіре бойынша Жантай Қанжығалының Бозымынан тарайтын Нияз атасынан шыққан, шамамен 1690 жылы дүниеге келген.
Бұған 1685 жылы туған Бұқар жыраудың Бөгенбай батырға Жантайдың қазасына байланысты айтқан көңіл айтуындағы: «Бөке, сен менен бес жас үлкен едің, Жантай менен бес жас кіші еді…» деген сөзі де ишара етеді.
Майкөл қонысы және ел жадындағы із
Қанжығалы елі Ерейменді мекендей бастаған тұста Жантай батыр Майкөл аталатын жерді қоныстанады. Халық жадында бұл қоныс атауының мәнін ашатын жыр жолдары сақталған:
«Шағындау бір көлге кеп Жантай қонған, Көрген мал көшершілік арық болған. Сол жерде мал семіріп, майдан баспай, Себебі сол болыпты Майкөл қойған.»
Жантай батыр өз заманының жүрек жұтқан ерлерінің бірі ретінде танылады. Ол Бөгенбай батыр жасағының құрамында түрлі соғыстарға қатысып, ержүректілігімен және қайсарлығымен көзге түседі. Абылай хан қол бастаған кезеңде Жантай шамамен 500 адамдық жарғыш, тосқауылшы топты басқарғаны айтылады және ең күрделі тапсырмаларды орындаған.
Үмбетай жырау Бөгенбай және оның батырларын сипаттай отырып, Жантайға да тоқталады:
«Қасқырдың қызыл жанды арланындай, Бұл — Ниязұлы батыр Жантай. Бөгенбайдай ерлігі елге мәлім, Қайтпайды жауға тисе кегін алмай.»
«Қырық батыр жорығы» және темір қорыту ісі
Аңырақай шайқасының қарсаңында үш жүзден Ұлытауға жиналған қазақ сарбаздарын қару-жарақ, сауыт-сайманмен қамтамасыз ету мәселесі өткір тұрды. Орта Азия қалаларындағы шеберханалардан қол үзіп қалған ел үшін соғысқа өз күшімен жабдықталу қажет болды.
Дархан ұста және жорықтың аты
Сол кезде төлеңгіттердің бір басшысы Жайсаң батыр Алтай жеріне барып, кен танығыш ұстаны алып келуге ниет етеді. Жайсаңның қасына қырық батырға бас болып Жантай батыр ереді. Батырлар ұстаны тауып, «Кімсің?» деп сұрағанда ол: «Дарханмын», — деп жауап береді (қалмақ тілінде «дархан» — ұста). Содан ол Дархан атанып кетеді, ал Жантайдың осы сапары халық ауызында «Қырық батыр жорығы» деген атаумен тарайды.
Нәтижесінде Бөгенбай батыр Ұлытауда бас қосқан сарбаздарға темір қаздырып, Дархан ұстаның басшылығымен бұрынғы балқыту пештерін қалпына келтіртіп, темір балқытып, болат қорытқан.
Шоқан Уәлиханов дерегі: барлау жорығы және болжам
Жантай жөніндегі мәліметтерді Ш. Уәлиханов «Исторические предания о батырах XVIII века» атты мақаласында келтіреді. Онда Абылай ханның жоңғарларға қарсы жорықтарының бірінде алдын барлау үшін мың адамды екіге бөліп, сенімді батырларын жібергені айтылады: бір топты Қанжығалы Жантайға, екіншісін ақсақал Бөгенбайға бастатып ілгері аттандырған.
Бұқар жыраудың жорамалы
Батырлар ұзақ уақыт оралмаған соң Абылай Бұқар жыраудан сұрайды. Сонда жырау: Жантай Талқы арқылы өтеді, ал Бөгенбай қиыннан жол тауып өтеді; Талқы асуы қысыңқы әрі қауіпті, — деп болжайды. Кейін жорық нәтижелі аяқталып, Жантай олжа түсіріп қайтқаны, әкелген аққұба қызды Абылай сұлтан алғаны туралы да айтылады.
Қаза туралы әңгіме: соңғы ұрыстардың біріндегі трагедия
Уәлиханов қазақ-қалмақ арасындағы соңғы ұрыстардың бірінде Жантай батырдың қаза табуын да жазады. Әңгіме желісі бойынша алдыңғы қарауылды 500 адамымен ұстап тұрған Жантай батыр қалмақ қолымен шайқаста мерт болады. Оқиға інісі Үйсінбайдың барлау үстінде қалмақтардың түйесін айдап әкелуінен басталып, намысқа тиген сөзден кейін Арқандар батырдың түнгі шабуылы және оның қаза табуымен ушығады.
Ант және шешуші шайқас
Сүйікті інісінің өлімін естіген Жантай батыр «не өлем, не кектеріңді аламын» деп ант етіп, 500 адамымен қалмақ ордасына басып кіреді; қарсы жақтың саны он мың делінеді. Қиян-кескі ұрыста көп сарбаз қаза табады. Аңыз бойынша Жантай сегіз адамымен және ұлы Тоқышпен ғана тірі қалады.
Жантай атынан түсіп, атын ұлына беріп: «Үйге қайт. Әйтпесе менің кегімді алатын адам қалмайды», — дейді де өзі оққа ұшады.
Абылайдың: «Өзін қайрауға бермеген, қара болатым-ай!» — деп еңіреп жылағаны туралы сөз ел ішінде сақталған.
Бұл деректердің негізі Үмбетай жыраудың Жантай батыр туралы қиссасымен сабақтас екені байқалады: негізгі оқиға желісі мен түйінді тұстар бір-біріне өте жақын.
Үмбетай жырау қиссасындағы соңғы сәт
Жыр нұсқасында қалың жаудың қоршауында қалған Жантай жасағының көбі оққа ұшады. Майдан соңында жанында немере інісі Үйсімбай, үлкен ұлы Мырзакелді, ортаншы ұлы Тоқыш (Тоқаш) және бірнеше жауынгер ғана қалып, жауға алдырмай арпалысады.
Әке әмірі және ұрпақ аманаты
Қаза жақындағанын сезген Жантай тұңғышы Мырзакелдіге қашуды бұйырады. Бірақ Мырзакелді әке әмірін құптамай, артында тұяғы жоқ інісі Тоқыштың аман қалғанын жөн көреді. Ақыры Жантай кенже ұлын атқа отырғызып, елге сәлем жолдап, өзі қоршауда қала береді.
Шайқас бір күнге созылып, түнде де жалғасады. Таң ата қалмақтар қазақ батырларын қолға түсіргені айтылады. Ауыр жараланған Жантайдың сауытын айбалталап сыпырып, қайсар батырды адырға асып кеткені — қиссадағы ең қасіретті түйіндердің бірі.