Салық жүйесінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес мәселесі
Кіріспе: стратегиялық мақсат және салық жүйесінің рөлі
«Қазақстан – 2030» стратегиялық бағыты аясында мемлекет алдына азаматтардың өмір сүру сапасын арттыру, қауіпсіздікті күшейту және бәсекеге қабілетті мемлекет құру міндеттері қойылды. Бұл мақсаттарға жетуде салық жүйесі негізгі құралдардың бірі: ол мемлекеттік кірістерді қалыптастырып қана қоймай, экономиканы заңдастыруға, инвестициялық ахуалды жақсартуға және әділ бәсекені қамтамасыз етуге ықпал етеді.
Қазіргі кезеңде салықтық әкімшілендірудің сапасы, цифрландырудың тиімділігі, берешекті өндіріп алу, көлеңкелі экономика мен сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл сияқты бағыттар өзекті болып отыр.
Қазіргі кезеңдегі негізгі проблемалар
Салық жүйесінде шешуді қажет ететін бірқатар жүйелік мәселелер жинақталған. Олар әкімшілік рәсімдердің тиімділігіне де, бюджет кірістерінің тұрақтылығына да тікелей әсер етеді.
Есепке алу және жеке шоттар
Салық төлеушілерді есепке алу, жеке шоттарды жүргізу және деректердің өзектілігін сақтау кезінде туындайтын техникалық әрі рәсімдік қиындықтар.
Электрондық есептілік және қашықтан қолжеткізу
Есептілікті электрондық түрде тапсыру және жеке шоттарға қашықтан қатынау қызметтерін ұйымдастырудағы тұрақтылық пен сапа мәселелері.
ҚҚС бойынша электрондық камералдық бақылау
ҚҚС тәуекелдерін дер кезінде анықтау, контрагенттік тізбектерді талдау және бұзушылықтарды дәлелдеу тетіктерінің әлсіздігі.
Электрондық аудит және ақпараттық жүйелер
Салық аудитін электрондық бақылау, тексеру рәсімдерін құжаттандыру және біріктірілген жүйелердің үйлесімділігіне қатысты мәселелер.
Банктермен автоматтандырылған өзара іс-қимыл
Жұмыс істемейтін салық төлеушілердің шоттарындағы қозғалыс туралы ақпаратты алуда екінші деңгейдегі банктермен автоматтандырылған интеграцияның жеткіліксіздігі.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдері
Әкімшілік шешімдердің ашықтығы мен бақылауы әлсіреген жағдайда жемқорлық тәуекелі артып, сенімге нұқсан келтіреді.
Берешекті өндіріп алу
Бюджетке төленетін салықтар мен төлемдер бойынша берешекті өндіру шараларының тиімділігі төмен болуы.
Жалған кәсіпкерлік
Жалған кәсіпорындарды анықтау, мәмілелерді дәлелдеу және контрагенттер арқылы келетін шығынды қысқарту қиындығы.
Трансферттік баға
Трансферттік баға қалыптастыру заңнамасын сақтау бойынша бақылау тиімділігін арттыру қажеттілігі.
Берешек, сот даулары және әкімшілендіру сапасы
Берешектің өсу динамикасы
- 2010 жылдың басында салық берешегі 100,3 млрд теңгеге жетті (2009 жылмен салыстырғанда +24%).
- Айыппұлдар мен өсімпұлдарды қоса есептегенде жалпы берешек 192,3 млрд теңгеге дейін ұлғайды.
- Берешегі бар салық төлеушілер саны 38%-ға өсіп, 228 мыңнан асты.
Банкроттық рәсімдерінің әлсіз нәтижесі
2007–2009 жылдары салық органдары банкрот деп тану туралы жалпы сомасы 133,6 млрд теңге болатын 7 мыңнан астам талап арыз бергенімен, өтелген берешек небәрі 291 млн теңгені құрады. Мұның бір себебі — конкурстық массаны бөлу кезінде бюджеттің кезектілігі төмен болуы.
Сонымен бірге салық төлеушілердің жеке шоттарынан 95,3 млрд теңге көлеміндегі берешек есептен шығарылған.
Шешімдердің заңдылығы және даулар
Тексеру нәтижелері бойынша қабылданған шешімдердің заңдылық деңгейі төмендегені байқалады: шағымдарды қарау қорытындысымен азайтылған салықтар мен өсімпұлдардың сомасы 153,3 млрд теңгеге жетіп, қосымша есептелген сомалардың 33,5%-ын құраған.
Көлеңкелі экономика және жалған кәсіпорындар: негізгі қысым нүктелері
Түйін
Көлеңкелі экономиканың салдары — салық базасының тарылуы, адал бизнеске түсетін жүктеменің артуы, бюджет кірістерінің болжамдылығының төмендеуі және басқару жүйесіне деген сенімнің әлсіреуі.
Жалған кәсіпкерлік арқылы келетін шығын
Салық кодексінде жалған кәсіпкерлік қызметін төмендетуге бағытталған нормалар болғанына қарамастан, бюджет шығындары азаймай отыр. 2009 жылы 180 субъект жалған кәсіпорын деп танылып, олармен мәмілелер негізінде контрагенттер төмендеткен салық сомасы 101,2 млрд теңгені құрады. Бұрын жалған кәсіпорын деп танылған 378 кәсіпорын бойынша зиян 81 млрд теңгеге бағаланған.
Қалпына келтіру көрсеткіші шектеулі: 2009 жылы 21,3 млрд, 2008 жылы 11,7 млрд теңге өндірілген.
Алдын алу тетіктерінің жеткіліксіздігі
Қолданыстағы заңнамада салық төлеуден жалтаруға қарсы алдын алу шараларын іске асыруға мүмкіндік беретін тиімді нормалардың жеткіліксіздігі және бұзушылықтарды анықтауда жүйелі рәсімдерді жедел қолданбау — әкімшілендірудегі маңызды проблемалардың бірі. Нәтижесінде теріс пиғылды төлеушілер түрлі жалтару схемаларын пайдаланады.
Мәліметтерді салыстырудағы кідіріс: нақты мысал
Экспорт-импорт операциялары бойынша мәліметтерді салыстырып тексеретін автоматтандырылған процесті енгізу мерзімінің созылуы салдарынан Алматы қаласындағы 44 салық төлеуші өз есептерінде 638,8 млн теңгенің операцияларын көрсетпей, мәліметтер өңделгенге дейін әкімшілік шаралардан жалтарып кетуге мүмкіндік алған. Соның салдарынан бюджет 191,6 млн теңге көлемінде зиян шеккен.
Цифрландыру: мүмкіндік және тәуекел
2009 жылдың қаңтарынан бастап есептемелерді ұсынудың жаңа ақпараттық жүйелері енгізілді: салықтық есептемелерді өңдеу жүйесі және салық төлеуші кабинеті. Мақсат — қағазбастылықты қысқарту, қызметтерді қашықтан қолжетімді ету және адам факторын азайту.
Күтілетін нәтиже
- Есептілікті үйден немесе кеңседен шықпай тапсыру мүмкіндігі
- Рәсімдерді стандарттау және әкімшілік жүктемені азайту
- Тікелей байланыстарды қысқартып, жемқорлық тәуекелін төмендету
Іске асыру кезіндегі әлсіз тұстар
Жүйелер толық жетілдірілмей енгізілген жағдайда пайдаланушылардың бір бөлігі есептемені уақытында тапсыра алмай, санкцияларға ұшырауы мүмкін. Сондықтан енгізу алдында пилоттық сынақ, тұрақтылық тесті, әрі мердігерді таңдауда жоғары талап қажет.
Басты өлшем: «автоматтандыру үшін автоматтандыру» емес
Цифрландыру тек процедураны электронды форматқа ауыстырумен шектелмеуі тиіс. Босаған ресурстар салықтық тәуекелдерді талдау, деректерді салыстыру және интеллектуалдық бақылауды күшейтуге бағытталғанда ғана сапалы өсім пайда болады.
Интеллектуалдық бақылау және деректерді салыстыру
Тиімді салықтық басқарудың өзегі — тәуекелдерді басқаратын интеллектуалдық жүйе және әртүрлі мемлекеттік дерекқорларды салыстыру арқылы сәйкессіздіктерді ерте кезеңде табу. Бұл тәсіл әлемдік тәжірибеде кең қолданылғанымен, оны толыққанды енгізу жеткіліксіз деңгейде қалып отыр.
Салаішілік салыстыру
Кәсіпорын көрсеткіштерін саладағы орташа базалық мәндермен салыстыру (ҚҚС, табыс, жалақы қоры, еңбек өнімділігі) ықтимал бұрмалауды жылдам анықтауға мүмкіндік береді.
Салықтар арасындағы логикалық байланыс
ҚҚС арқылы қосылған құнды шамалап есептеп, оны корпоративтік табыс салығы және әлеуметтік төлемдермен өзара тексеру — «кросс-валидацияның» қарапайым әрі қуатты үлгісі.
Функционалдық оқшаулану проблемасы
Қызметкерлердің бір бөлігі тек бір салық түрімен айналысып, бөлімдер арасындағы байланыс әлсіз болса, тәуекелдерді кешенді бағалау төмендейді.
Тәуекелдерге негізделген бақылаудың нәтижелілігі
2010 жылғы тексерулер нәтижесінде 495,6 млрд теңге көлемінде салықтар мен төлемдер қосымша есептелгенімен, анықталған бұзушылықтар бойынша бюджетке небәрі 28,7 млрд теңге немесе 5,8% өндірілген. Бұл көрсеткіш алдыңғы жылдардағы деңгейден айтарлықтай жоғары емес.
Заңнаманы жетілдіру: мүмкіндіктері және шектеулері
Ашық әрі әділ экономика құру үшін мемлекет салыққа қатысты нақты, түсінікті және тұрақты ережелер қалыптастыруы тиіс. Қазақстанда жаңа Салық кодексі қабылданып, салықтық әкімшілендіруді жетілдіру, шикізаттық емес секторға түсетін жүктемені төмендету және өндіруші сектор кірістерін арттыру сияқты бағыттар қарастырылды.
Салықтың екі мақсаты
- Фискалдық мақсат: мемлекеттік қазынаны толықтыру.
- Ынталандырушы мақсат: салық мәдениетін қалыптастыру және адал төлеуге ынталандыру.
Жеңілдіктердің жанама әсері
Шағын және орта бизнеске арналған жеңілдіктер кей жағдайда теріс пайдаланылуы мүмкін: ірі компаниялардың заңды нысанын немесе құрылымын өзгертіп, жеңілдік санатына «жасанды» түрде енуі әділетсіз бәсекеге және кірістердің төмендеуіне әкеледі.
Қорытынды ұстаным
Көлеңкелі экономикамен күресті тек Салық кодексін жиі өзгерту арқылы шешу қиын. Нәтиже үшін заңнаманы кешенді жаңарту (соның ішінде азаматтық-құқықтық жауапкершілік тетіктері), мемлекеттік бақылауды күшейту, басқаруды жетілдіру және деректерге негізделген тәуекелдік талдауды жүйелі енгізу қажет.
Шешу жолдары: қысқа әрі нақты ұсыныстар
1) Деректер интеграциясы және автоматтандырылған сәйкестендіру
Мемлекеттік органдар деректерін біріктіріп, импорт-экспорт, банктік транзакциялар, еңбекақы және есептілік деректері арасында автоматты салыстыру жүргізу.
2) Электрондық сервистердің сапасын арттыру
Жүйелерді міндетті пилоттаудан өткізу, тұрақтылықты арттыру, пайдаланушыға қолдау көрсету және регламенттерді қарапайым ету арқылы «техникалық кінәдан» туатын айыппұл тәуекелін азайту.
3) Тәуекелге негізделген аудит және салааралық талдау
Тексеруді санға емес, дәлдікке бағыттау: салааралық баланстарға ұқсас әдістермен экономикалық қисынды тексеру, бөлімдер арасындағы өзара әрекеттесуді күшейту.
4) Жалған кәсіпорындарға тосқауыл: электрондық шот-фактура және тізбекті ашық ету
Электрондық шот-фактураны толық енгізу, контрагенттік тізбектерді нақты уақыт режимінде талдау және тәуекел профилін күшейту арқылы жалған мәмілелерді ерте тоқтату.
5) Берешек өндіріп алуда тиімділік
Үмітсіз берешекті ерте ажырату, банкроттық рәсімдерінде бюджеттің мүддесін қорғау тетіктерін күшейту және нақты өндірілетін берешекке фокус жасау.
6) Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендету
Процестерді барынша цифрландырумен қатар, шешім қабылдау логикасын ашық ету, ішкі аудит пен жауапкершілікті күшейту, қызметтік бақылаудың тәуелсіздігін арттыру.
Қорытынды
Салық жүйесін жаңғырту — тек нормаларды өзгерту емес, басқару мәдениетін жаңарту. Әділ, түсінікті және технологиялық тұрғыда мықты әкімшілендіру көлеңкелі экономиканы қысқартып, адал бизнеске дем береді, ал бюджет кірістерінің тұрақтылығы әлеуметтік міндеттерді орындауға мүмкіндік жасайды.