Елдегі карточкалық жүйенің жойылуы
Соғыстан кейінгі Қазақстан (1946–1970): әлеуметтік-саяси және экономикалық өзгерістер
Бұл кезең Қазақстанның соғыстан кейінгі қалпына келуімен қатар, өнеркәсіптің жедел дамуы, ауыл шаруашылығындағы күрделі түйткілдер, саяси жүйенің қатаң бақылауы және мәдениет пен ғылымдағы ілгерілеулермен сипатталды. Төменде 1946–1970 жылдар аралығындағы негізгі үрдістер, бастамалар және олардың салдары жүйеленіп берілген.
1) Соғыстан кейінгі алғашқы жылдар: экономика, инфрақұрылым және әлеуметтік өзгерістер
Қалпына келтіру және шефтік көмек
Соғыс аяқталғаннан кейін КСРО көлемінде қираған өңірлерді қалпына келтіру міндеті тұрды. Қазақстан бірқатар азат етілген аудандарға шефтік көмек көрсетіп, республика, облыс және аудан деңгейінде материалдық әрі ұйымдастырушылық қолдау тетіктерін іске қосты.
Қорғаныс бағытының күшеюі
Көптеген жаңа кәсіпорындар мен өндірістік қуаттар КСРО-ның қорғаныс қажеттіліктеріне бейімделді. Осы үдеріс құпия режимдегі нысандардың, жабық қалалардың пайда болуына негіз қалады.
Стратегиялық инфрақұрылым
Су, автомобиль және әуе қатынастары дамыды. Өндіріс пен қоныстанудың кеңеюі көлік желілерін ұлғайтуды, жаңа байланыс тораптарын іске қосуды талап етті.
Отын-энергетикалық база және ірі өндірістер
Қазақстанда шикізат пен энергия қорына сүйенген индустриялық бағыт нығайды. Бірқатар ірі комбинаттар мен кен орындары игерілді, өндірістік қуаттар артты. Мысал ретінде Ертіс химия-металлургия зауыты, Екібастұз көмір кені, Соколов–Сарыбай кен байыту комбинаты секілді жобаларды атауға болады.
Негізгі нәтиже
Өнеркәсіптік өндірістің кеңеюі
Қатар жүрді
Кадрлар даярлау және мамандану
Тәуекел
Экология мен қауіпсіздік мәселелері
Әлеуметтік сала: тұрмыс пен қамтамасыз ету
Соғыстан кейінгі жылдары елдегі карточкалық жүйе жойылды. Сонымен бірге Қазақстан экономикасында шикізаттық бағдар сақталып, ауыл шаруашылығында жүйелі қиыншылықтар байқалды.
2) Саяси ахуал: тоталитарлық жүйе, репрессия және «жылымықтың» шектеулері
Әміршілдік басқарудың тереңдеуі
Соғыстан кейінгі кезеңде тоталитарлық-әміршілдік жүйе күшейіп, қоғамның барлық саласына ықпалын жүргізді. Репрессия мен жазалау шаралары толық тоқтаған жоқ.
Қуғын-сүргіннің көріністері
Қазақстанда «Бекмаханов ісі» секілді саяси науқандар орын алып, белгілі ақын-жазушылар мен ғалымдарды қудалау жалғасты. Бұл ғылыми ойдың еркін дамуына және қоғамдық пікірдің қалыптасуына қысым жасады.
Биліктің ауысуы және КОКП ХХ съезі
Сталин қайтыс болғаннан кейін партиялық-мемлекеттік басшылық өзгеріп, Н.С. Хрущевтің билікке келуімен жаңа саяси курс байқалды. КОКП-ның ХХ съезі сталиндік жеке басқа табынуды айыптап, басқарудағы бірқатар шектен шыққан тәжірибелерді сынады. Дегенмен өзгерістер толық жүйелік демократиялануға ұласа қойған жоқ.
Орталықтандыруды шектеу әрекеттері
Өндірісті дамытуға бағытталған шаралармен қатар, шаруашылықты басқарудағы шектен тыс орталықтандыруды әлсіретуге талпыныстар жасалды. Одақтас республикалардың құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейту туралы бастамалар көтерілгенімен, олардың іске асуы қайшылықты болды.
3) Тың және тыңайған жерлерді игеру: мақсат, барыс және бүгінгі баға
Басталуы және мақсаты
КОКП-ның 1954 жылғы ақпан–наурыз Пленумының шешімдерінен кейін Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны басталды. Негізгі мақсат — астық өндірісін қысқа мерзімде ұлғайтып, елдің азық-түлік қауіпсіздігін нығайту болды.
Нәтижелері мен қайшылықтары
- Қазақстан біртіндеп елдің ірі астық өндіру аймағына айналды.
- Алайда экстенсивті даму тәсілі ұзақ мерзімді тұрақтылыққа кепіл бола алмады.
- Топырақ тозуы, табиғи тепе-теңдіктің бұзылуы және экологиялық салдар мәселелері өзектіленді.
Қазіргі көзқарас тың игеруді қысқа мерзімді өндірістік серпін бергенімен, табиғи ресурстарды ұқыпты басқару, агротехнологиялық талаптарды сақтау және әлеуметтік жоспарлау жеткіліксіз болғанын көрсетеді.
4) Қорғаныс нысандары, құпия жобалар және экологиялық салдар
Семей ядролық сынақ полигоны
Қазақстан аумағында ядролық сынақ алаңдарының ашылуы елдің қорғаныстық бағдарламаларымен байланысты болды. Бұл құбылыс ұзақ жылдарға созылған экологиялық әрі демографиялық зардаптарға алып келді.
Байқоңыр ғарыш айлағы
Байқоңыр космодромының іске қосылуы ғылым мен техникадағы ірі серпін ретінде тарихта қалды. Сонымен бірге мұндай ауқымды жобалар инфрақұрылымдық, әлеуметтік және экологиялық салмақты да күшейтті.
Өнеркәсіптің қорғаныстық маңызы және экология
1960-жылдардан бастап республика өнеркәсібінің қорғанысқа қызмет ететін үлесі артты. Бұл үрдіс өндірістік қуаттарды ұлғайтқанымен, табиғи ортаға түсетін қысымды күшейтіп, экологиялық жағдайдың нашарлауына әсер етті.
5) 1964–1970: басқару өзгерістері, реформалар және экономиканың бағыты
1964 жылғы қазан Пленумы және биліктің ауысуы
КОКП-ның 1964 жылғы қазан Пленумынан кейін партия мен мемлекет басшылығы ауысып, Л.И. Брежнев саяси билікке келді. Басқарудағы субъективистік және волюнтаристік әдістер сынға алынды.
1965 жылғы шаруашылық реформалары
Экономиканы реформалау әрекеттері жасалып, шаруашылық есеп тетіктері енгізілді. Алайда реформалардың жартыкештігі, әкімшілік басқарудың сақталуы және жүйелік ынталандырудың жеткіліксіздігі күтілген нәтижені толық бере алмады.
8-бесжылдық (1966–1970) және өнеркәсіп өсімі
1966–1970 жылдардағы 8-бесжылдық аясында халық шаруашылығын өркендету көзделді. Қазақстанда өнеркәсіп өнімін өндіру көлемі артты, еңбектің тиімділігін көтеру шаралары жүргізілді, жаңа өндіріс орындары іске қосылды.
Ілгерілеу
- Жаңа теміржол желілері мен көлік жүйелерінің іске қосылуы
- Маманданған жұмысшы кадрлары мен ғылыми-техникалық мамандардың көбеюі
Шектеу
- Экономиканың шикізаттық бағытының сақталуы
- Экстенсивті даму тәсілінің басымдығы және ресурстық қысымның артуы
Ауыл шаруашылығы және еңбек өнімділігі
Ауыл шаруашылығында еңбек өнімділігі белгілі дәрежеде артты. Соған қарамастан, ұзақ уақыт бойы экстенсивті модель басым болып, тұрақты тиімділікке қол жеткізу қиынға соқты.
6) Мәдениет, білім және ғылым: жетістіктер мен қарама-қайшылықтар
Мәдени-ағарту және жоғары білім
1940–50 жылдары мәдени-ағарту шаралары кеңейіп, жаңа жоғары оқу орындары ашылды. Білім беру жүйесі кадр қажеттілігіне сай қайта құрылып, кәсіби даярлық бағыты күшейді.
Ғылым академиясы және ғылыми жаңалықтар
Республикада ғылымның институционалдық негізі қалыптасып, Ғылым академиясы мен зерттеу бағыттары нығайды. Қазақстан ғалымдары бірқатар маңызды жаңалықтар мен қолданбалы нәтижелерге қол жеткізді.
Әдебиет пен өнердегі тақырыптық өріс
Қазақстан жазушылары жаңа шығармалар жазып, соғыс салдары, еңбек, қоғамдық өзгерістер және адам тағдыры секілді тақырыптарды көтерді. Дегенмен идеологиялық бақылау мәдени кеңістіктің еркіндігіне шектеу қойды.
Қоғамдық саладағы жетістіктер
Аталған кезеңде денсаулық сақтау, ғылым, спорт және мәдениет салаларында табыстар болды. Сонымен қатар әкімшілік басқару, ресурстық тәуелділік және экологиялық ауыртпалық сияқты қайшылықтар қатар жүрді.
Қорытынды
1946–1970 жылдар аралығында Қазақстан индустриялық және инфрақұрылымдық тұрғыдан айтарлықтай өзгерді: қорғанысқа бағдарланған ірі жобалар іске асты, энергия-өнеркәсіп базасы кеңейді, кадрлық әлеует өсті. Алайда бұл өсім көбіне шикізаттық және экстенсивті модельмен шектеліп, ауыл шаруашылығындағы тұрақсыздық, саяси қатаң бақылау және экологиялық салдар сияқты күрделі мәселелерді де тереңдетті. Осы кезеңнің мұрасы — жетістік пен қайшылықтың қатар тоғысқан тарихи тәжірибесі.