ХХ ғасырдың 20 - 40 жылдарында музей ісінің теориялық мәселелері Кеңес үкіметінің мәдени төңкерісімен байланысты зерделенді
ХХ ғасырдың 20–40 жылдарындағы музей ісі: идеология, кадр саясаты және институционалдық қайта құру
ХХ ғасырдың 20–40 жылдарында музей ісінің теориялық мәселелері Кеңес үкіметінің мәдени төңкерісімен тығыз байланыста қарастырылды. Осы кезеңді түсіндіруде кеңестік музей үлгісінің теориялық негізін қалыптастыруға қатысқан партия және мемлекет қайраткерлері — Н.К. Крупская, М.В. Луначарский, М.И. Калинин еңбектері ерекше назарға алынды.
Негізгі контекст
Мәдени төңкеріс және марксизм-ленинизм идеологиясын қоғам санасына орнықтыру.
Музейдің жаңа міндеті
Ғылыми-ағартудан гөрі социализм идеясын насихаттауға басымдық беру.
Нәтиже
Экспозиция, кадр және зерттеу жұмыстарының бағыты түбегейлі өзгерді.
1930-жылдар: әлеуметтік-экономикалық дағдарыс және идеологиялық қысым
1930-жылдардағы Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық жағдай, жаңа экономикалық саясаттың салдары мен жаппай ұжымдастыру ел дамуына ауыр зардап келтіріп, қазақ халқы үшін үлкен қасіреттерге ұласқаны белгілі. Осындай жағдайда «идеологиялық майданда» социализм қағидаларына сай келмейтін әртүрлі «жат теорияларға» қарсы күрес музей қызметінің мазмұны мен әдістеріне де ықпал етті.
Бұл саясат бүкіл ел көлемінде жүргізіліп, марксизм-ленинизм ілімін күшейту және оны халық санасына жеткізу мақсаты мәдени-ағарту және ғылыми-зерттеу мекемелерін, соның ішінде музей саласын да толық қамтыды. Музейдің мәдени қызметіне әкімшілік жүйе тікелей араласып, мәдени-ағарту жұмыстары тек социализм идеясын насихаттау бағытына бағындырылды.
Қайта құрудың өзегі
- Бұрынғы мәдени-ағарту, ғылыми-зерттеу және экспозиция жүргізу тәсілдері «жаңа талаптарға сай емес» деп танылды.
- Экспозицияны қайта құру және мазмұнын идеологиялық тұрғыда күшейту міндеттелді.
- Музей қызметкері ғылыми-ағартушыдан гөрі насихатшы рөлін атқара бастады.
Кадр саясаты: сандық өсім және сапалық төмендеу
Музей ісіндегі өзгерістер кадр құрамына тікелей әсер етті. Бұрынғы музей кадрлары «жаңа заман талабына сай емес» деген уәжбен жаңа кадрлармен алмастырылуы кең өріс алды. Кеңес Одағы ауқымындағы саясатқа сәйкес, 1925–1936 жылдар аралығында жұмысшы-шаруалардан шыққан музей мамандарының үлесі 16,3%-дан 51,7%-ға дейін өсті.
Білім деңгейінің төмендеуі
1925–1940 жылдары жоғары білімді мамандардың үлесі 59,9%-дан 27,7%-ға дейін кеміді. Соның салдарынан музейлердің ғылыми-зерттеу және ағарту жұмыстарының кәсіби деңгейі әлсірей бастады.
Экспозицияның мақсаты өзгерді
1930-жылдардың соңына қарай экспозицияның басты нысанасы тарих пен мәдениет ескерткіштерін ғылыми тұрғыда таныту емес, социализм идеясын насихаттау болды.
Қазақстан музейлері: құрылымдық бірігу және өңірлік белсенділік
Кеңес Одағы ауқымында қалыптасқан жағдай республикалық музейлердің қызметіне де әсер етті. Соған қарамастан, 1930-жылдары Қазақстан музейлері өз мүмкіндіктеріне сай жүйелі жұмыс жүргізді. 1931 жылы Жетісу өлкелік музейінің қорлары мен қызметкерлері Қазақстанның Орталық музейі құрамына енгізілді. Осыған байланысты 1932 жылы және 1935 жылы (Қазақ АССР-нің 15 жылдығына орай) музей экспозициялары қайта құрылды.
1932 жылғы өлкетанулық конференция
1932 жылғы 26 қазанда Алматыда Қазақ АССР Орталық музейінің ықпалымен өлкетанулық конференция өтті. Оған өлкетану ұйымдарының өкілдері, облыстық және аудандық музей қызметкерлері қатысты. Конференцияда Т.И. Шпота, В.И. Тишкова, А.А. Адрианов, С.И. Бекметов, А.Н. Шардина баяндамалары тыңдалды.
1932 жыл: музейтану институттары мен ескерткіштерді қорғау құрылымдарының күшеюі
1932 жыл Кеңес өкіметінің өлкетану мен музей ісіне ерекше мән берген кезең ретінде сипатталады. Қаңтар айында Мемлекеттік материалдық мәдениет тарихы академиясында музейтану ғылыми-зерттеу институты ашылды. 1932 жылғы шілдеде КСРО Орталық Атқару комитеті Президиумы жанында тарихи ескерткіштерді қорғау комитеті құрылды. Сол жылдың қарашасында КСРО Орталық Атқару комитетінің Ұлттар бөлімі ұлттық музейлердің жұмысы туралы арнайы кеңес өткізді.
Өлкетану қоғамдарының жергілікті ұялары да жұмыс істеді. Солардың бірі Т. Шевченконың өмірі мен қызметіне қатысты деректер жинап, ол отырғызған бақтың тарихын зерттеуге бағытталды.
Т.Г. Шевченко мұрасы және музей кеңістігі
Т.Г. Шевченко 1847–1857 жылдары қазақ жеріне жер аударылған халықшыл ақын әрі суретші ретінде қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне, өмір салтына, өлкенің табиғатына және ескерткіштеріне қатысты шамамен 350 сурет салды. Оның шығармашылығында қазақ халқы мен Маңғыстаудың көне құлпытастары мен күмбездері айрықша орын алды.
Кейінірек Шевченко айдауда жүрген кезінде отырғызған бақ орналасқан аумақта (бұрынғы офицерлер клубы маңында) музейлік кеңістік қалыптасты.
Қазақ ССР Өнер музейінің құрылуы және қордың қалыптасуы
1935 жылы Қазақ ССР Өнер музейі республиканың 15 жылдығына арналған мерекелік көрменің негізінде құрылды. 1936 жылы Мәскеу мен Ленинград музейлері, Третьяков галереясы, Орыс музейі және А.С. Пушкин атындағы мемлекеттік өнер музейі қорды толықтыруға кеңестік, орыс және батыс еуропалық суретшілердің екі жүзге жуық туындысын сыйға тартты.
Батыс Еуропа өнеріне арналған бөлімді қалыптастыруға Эрмитаж және А.С. Пушкин атындағы Мемлекеттік бейнелеу өнері музейінің сыйға берген шығармалары негіз болды. Кейін бұл қор жеке адамдардан туындылар сатып алу арқылы да толықтырылды.
1937
Қазан төңкерісінің 20 жылдығына арналған көрме ұйымдастырылды.
1938
8 қарашада музейдің тұңғыш экспозициясы ашылды.
1939
Музейге украин халқының ақыны Т.Г. Шевченко есімі берілді.
1938–1939 жылдары Орталық музей қоры Абай Құнанбайұлының өмірі мен шығармашылығына, ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілері Исатай Тайманұлы мен Амангелді Имановқа қатысты экспонаттармен, археологиялық қазбалар барысында және жеке адамдар тапсырған жәдігерлермен толықтырылды.
Саяси қуғын-сүргін, соғыс және музейге қызығушылықтың әлсіреуі
Кеңес Одағында музейге қызығушылықтың төмендеуі саяси қуғын-сүргінмен, Еуропада басталған Екінші дүниежүзілік соғыспен және басқа да әлеуметтік-экономикалық мәселелермен байланысты болды. 1944 жылы Орталық музейге «Қазақ КСР Орталық мемлекеттік музейі» атауы берілді.
Қор Қарғалы қазынасының алтын бұйымдарымен, скиф-сақ алтындары коллекцияларымен, С. Торайғыров, Ш. Уәлиханов, Жаяу Мұса, Ә. Қашаубаев, Ә. Жангелдин, С. Сейфуллин, К. Байсейітоваға қатысты заттармен, сондай-ақ суретші Н.П. Хлудовтың шығармаларымен толықтырылды.
Аймақтық музейлердің ашылуы: Қызылорда және Семей
1939 жылы Қызылорда қаласында тарихи-өлкетану музейі ашылды. Оның құрылымы үш бөлімнен тұрды: жаратылыстану, революция тарихы және социалистік құрылыс.
1940 жылы 1 сәуірдегі Қазақ КСР Халық комиссарлар кеңесінің қаулысына сәйкес, Абай Құнанбайұлының 95 жылдық мерейтойына байланысты Семей қаласында ақынның әдеби-мемориалдық музейі ұйымдастырылды.
Ұлы Отан соғысы: кадр тапшылығы және тақырыптық бағдардың өзгеруі
Ұлы Отан соғысы жылдары майданға аттандыру және бюджет тапшылығына байланысты штаттарды қысқарту музейлердің онсыз да шектеулі кадр әлеуетін күрт төмендетті. Бұрын облыстық тарихи-өлкетану музейлерінде 6–7 адам еңбек етсе, соғыс кезінде бұл көрсеткіш 2–3 адамға дейін азайып, музей жұмысына елеулі кедергі келтірді.
Соғыс жылдарындағы негізгі бағыт
Жинақтау және зерттеу қызметі әскери тақырыпқа ойысты: майдан мен тыл батырлары туралы деректер, әскери жәдігерлер, фотосуреттер, қару-жарақ, майдан хаттары және басқа да құнды материалдар анықталып, жүйелі түрде жиналды.
Соғыс және соғыстан кейінгі кезеңде Ә. Жиреншин, С. Есова, Л. Семенов, А. Баталова, А. Мұхамбетовалар Қазақстан музей ісін қалыптастыру мен дамытуға айтарлықтай үлес қосты.
Геологиялық коллекциялар және ғылыми музейдің бастау көздері
1942 жылы көрнекті ғалым, мемлекет және қоғам қайраткері Қ.И. Сәтбаевтың басшылығымен және қатысуымен алғашқы геологиялық коллекциялар жинақтала бастады. Бұл — қазіргі Қ.И. Сәтбаев атындағы Геология ғылыми-зерттеу институтындағы геологиялық ғылыми-зерттеу музейінің негізін қалаған қорлар еді.
Соғыстан кейінгі жылдар: кадр мәселесінің ушығуы
А. Ибраеваның зерттеуінде көрсетілгендей, соғыстан кейінгі жылдары да кадр мәселесі күрделі күйінде қалды. Егер 1940 жылы республикадағы 24 музейде 187 адам қызмет етсе, 1949 жылы бұл көрсеткіш 52 бірлікке қысқарып, 135 адамды құрады. 1950-жылдардың басында музейлерде 144 адам жұмыс істеді, олардың 25-і ғана ғылыми қызметкер штатында болды.
Кәсіби көрсеткіштер
- Жоғары немесе орта білімі бар қызметкерлер — 22 адам.
- Ғылыми атағы бар маман — республика бойынша 1 адам.
- Қазақ КСР Орталық мемлекеттік музейінде 37 адамның 8-і жоғары білімді, 2-уінің орта білімі болды.
Ұлттық құрам және басқару
Орталық музейдегі ұлттық құрам: 16 — орыс, 12 — қазақ, қалғаны басқа ұлт өкілдері. 20 музейдің 11-інің директоры орыс ұлтынан (51%), 5-еуі қазақ, қалғаны басқа ұлт өкілдері болды. Директорлардың үшеуі әйел адам еді.
Облыстық тарихи-өлкетану музейлерінде 36 адам қызмет етті, оның 7-еуі ғана ғылыми қызметкер болды; жоғары білімді қызметкерлер — 2 адам (шамамен 22%).
Плакат көрмелері және соғыс кезіндегі музей коммуникациясы
Соғыс жылдары барлық күш жеңіске жұмылдырылған кезеңде жауынгерлердің рухын көтеруге бағытталған плакат көрмелерін ұйымдастыру кең өріс алды. Плакаттарда елді жауды жеңуге үндейтін тақырыптар қамтылды. Солардың ішінде ақын Ж. Жабаевтың Ленинград қоршауындағы халыққа арнаған «Ленинградтық өрендерім» плакатының тарихи маңызы ерекше аталады.
Осылайша музейлердің жинақтау және зерттеу қызметі әскери мазмұнға бейімделіп, майдан мен тыл тарихын құжаттайтын айғақтарды сақтаудың маңызды алаңына айналды.