Мемлекет тарихы институты
Этностың табиғаты мен тарихын зерттеудің теориялық-методологиялық аспектілері
Өткенді білу бүгініміз үшін қажет. Сол себепті тарих әрдайым назарымызды өзіне аударып отырады: жадымыз мәні бар нәрсені сақтайды. Әсіресе, ел басқарған адамдар өз халқының тарихын және этностық ерекшеліктерін үстірт білсе, қателіктерге жиі ұрынады.
«История – это философия, которая учит нас с помощью примеров».
«…чтобы грядущее строить на прошедшем – иначе зачем человеку память, зачем воспоминания».
Тарихи тәжірибе және ұлттық сананың міндеті
В.В. Алексеевтің тұжырымы бойынша, тарихи тәжірибе — ұрпақтардың іскерліктері мен білімдерінің сабақтастығы, өткендегі әлеуметтік практиканың жинақталған нәтижесі және қазіргі заман мәселелерін шешуге мүмкіндік беретін социум қызметінің бейнеленуі.
Негізгі ой
- Ұлт болып ұйысу үшін ұлттық сананы ояту қажет.
- Қазіргі жағдайды терең түсіну үшін өткеннен сабақ алу керек.
- Төл тарихқа және этностық құндылықтарға қызығушылықты күшейту — стратегиялық міндет.
Зерттеу жұмысының мақсаты тек әлеуметтік-саяси тапсырыспен ғана емес, сондай-ақ тарихшы мен этнологтың құндылықтар жүйесімен, дүниетанымымен және ұлттық сана-сезімімен де анықталады. Осы тұстан түрлі методологиялық ұстанымдар қалыптасады. Дегенмен зерттеуші саясаттан толық тыс тұра алмайды; сондықтан зерттеу ұлттық мүддеге қызмет етуі тиіс. Олай болмаған жағдайда, ниет бұлыңғырланып, еңбек үстірттікке ұрынады.
«Историю России должны писать природные россияне».
Шынында да, ұлттық өмірдің нәрімен сусындаған адам ғана өз халқының тарихын терең сезініп, өткен дәуірдің «заттылығын» дәл бере алады. А.Н. Толстойдың ойынша, дәуірді тірілтіп көрсету — бала күннен бойға сіңген тұрмыс-тіршіліктің, иіс пен дыбыстың, әдет пен көріністің ішкі естеліктері арқылы мүмкін болады.
Тарихи білімнің шарттылығы және дерекпен жұмыс
Қоғамдағы өзгерістер мен процестерді идеологиялық жағынан қамтамасыз ету — тарихшылар, этнологтар және философтар үшін маңызды міндет. Дегенмен тарихшы өткенді өз кезеңінің әлеуметтік талап-тұжырымдамалары мен идеологиялық құрылымдарына сүйене отырып түсіндіреді. Сондықтан тарихи білім шындықты бейнелеуде әрқашан белгілі бір деңгейде шартты әрі субъективті сипатқа ие.
Маңызды қағида
Деректердегі олқылықтарды көрсетіп қана қоймай, олардың түпнұсқалық мағынасын қалпына келтіру қажет.
Шектеу
Дерек — зерттеу объектісінің тек бір бөлігі: объектінің өзі тұтас күйінде өткенде қалып, тарихшы қалпына келтіре алған өлшемде ғана «бар».
Нәтиже
Тарих жөніндегі біліміміз — саналы түрде қайта құрастырылатын өткеннің бір бөлігі.
«…прежде чем формулировать вывод, приходится, обыкновенно, накоплять факты миллионами… чтобы двигать вперед науку нужно комбинировать выводы…»
Оқиға ғана емес: рухани өмір, идеялар және мәдени мәнмәтін
Тарихшы көбіне мемлекеттік құрылымдардың дамуын айқындайтын кезеңдер мен маңызды оқиғаларды, тұтастай қоғамдық динамиканы зерттеуді мақсат етеді. Бірақ оқиғалармен қатар адамның мінез-құлқы, тәртіп-тағылымы, тұлғаның қоғамдағы рөлі және қоғамның рухани тұрмысы да назарда болуы тиіс.
Бенедетто Кроче позитивизмге тән натуралистік көзқарас тарихтың ауқымын шектейді деп есептеп, мақсат оқиғалардың құр хронологиясын беру емес, ұлттық тарихты сезімдер мен рухани өмірдің тарихы ретінде түсіну қажет екенін атап өтеді. Тарих — өткен мен бүгіннің органикалық байланысы.
Дереккөздердің кеңдігі
Жазба және вербалды емес деректер (заттай айғақ, рәсім, бейне, белгі) өткен дәуірдің құндылықтар жүйесін түсінуге көмектеседі. Р.Дж. Коллингвудтың ойынша, дүниедегі құбылыстардың барлығы — белгілі бір нәрсенің белгісі әрі әлеуетінің куәлігі.
Тарихи танымның объективтілігі мен ғылыми деңгейі тарихшы мен этнологтың кәсібилігіне, деректерді қатаң сыни талдауға, синтетикалық процедуралардың ережелерін сақтауға тәуелді. Зерттеуші өткендегі идеялар мен оқиғалар тізбегін жинақтай отырып, «осының бүгін үшін маңызы қандай?» деген сұраққа жауап іздейді.
Идеялар әлеуметтік тәртіп пен саяси институттар арқылы ғана емес, бұқаралық психология, иррационалдық сезімдер мен түсініктер арқылы да таралады. Кейде олар тұтас халықты ғасырлар бойы орныққан құндылықтар жүйесінен бас тартқызып, белгілі бір идеологияның жақтаушысына айналдыруы мүмкін. Сондықтан әлеуметтік, саяси, діни және мәдени мәнмәтіндерден туындайтын идеялардың таралу жолдарын зерттеу аса маңызды; мұнда мәдениеттану мен интеллектуалдық тарих өзара тоғысады.
Дін тарихын түсіну
Дін тарихы — тек шіркеу институтының немесе ресми доктринаның, не болмаса оппозициялық секталардың тарихы ғана емес. Бұл — жеке топтар мен жалпы қоғамның бағдарларын айқындайтын сенімдер мен мұраттардан құралған діни сана мен діни ойлау жүйесінің тарихы.
Оқиғаны бағалау өлшемі
Өткеннің кез келген құбылысы оның атқарған әлеуметтік функциялары тұрғысынан бағалануы керек: мәліметтің толықтығы мен шынайылығы анықталып, деректің пайда болған нақты әлеуметтік-тарихи жағдайы есепке алынуы тиіс.
Объективтілік, мүдде және уақыт арақашықтығы
Деректердің барлығында оларды жасаушылардың түсінігі, көзқарасы мен мұратының ізі болады. Мәтіндегі басымдықтар, әдейі айтылмаған жайттер, мағыналық екпіндер — бәрі де дәуір идеологиясының элементтерін сақтайды. Сондықтан тарихшы әрдайым нақты әрі бірегей уақиғаларды зерттегенімен, тарихи бағалау абсолютті түрде толық және жан-жақты болуы сирек.
Өткеннің бейнесі — еріксіз түрде бүгінгі мүдделеріміздің де көрінісі. Дегенмен құбылыстардың жалпы ерекшеліктерін ашуға ұмтылу шынайылыққа жақындататын маңызды қадам.
Замандас пен кейінгі ұрпақ
Оқиғаны көзімен көрген замандастар қоғамның толық сипаттамасын беруде жиі шектеледі: бір қырын асыра көріп, басқасын елеусіз қалдыруы мүмкін. Ал кейінгі ұрпақ алғышарттар мен салдарды кеңірек көреді, бірақ олардың бағалауы да құбылыстың «абсолютті дәл» мағынасын толық қамти ала ма — бұл әрдайым ашық сұрақ.
«Единственное дело историка – рассказать все так, как оно было…»
Оқиғаның мағынасын анықтау себеп-салдарды зерттеумен тікелей байланысты. Кейде «тарихи мағына» ретінде көрінетін жайттің өзі әр халық жадында әртүрлі бағаланады: мысалы, Римнің құлауы римдіктер үшін — варварлар басқыншылығы, ал герман халықтары үшін — қаһармандық кезеңнің белгісі. Кеңес Одағының ыдырауы туралы да осындай көпқырлы бағалау айтуға болады. Түйін — фактілердің мән-мағынасын қаншалықты шынайы аша алуда.
Факт, фактологиялық тарих және теориялық тарих
Факт ұғымы болған жайтті білдіреді және сол туралы мәліметтің сенімділігін көрсетеді. Жекелеген тарихи фактілерді талдауға бағытталған фактологиялық тарихтың нәтижелері негізінде ауқымды теориялық тұжырымдар жасалады.
Эмпирикалық тарих
Өткеннің фактілерін анықтайды, сипаттайды, классификациялайды.
Теориялық тарих
Тарихи үдерісті жүйелі түрде зерттейді: ішкі құбылыстар мен сыртқы факторларды қабыстырып, саясат, шаруашылық, әлеуметтік қатынастар және рухани өмір байланысын ашады. Осылайша ғана өткенге қатысты салыстырмалы түрде объективті көзқарас қалыптасады.
Қарапайым тарихи санаға көбіне қайшылықтылық, үзіктілік, жүйесіздік, көтеріңкі эмоция, енжарлық сияқты белгілер тән. Этнология мен этнографияда да ұқсас айырма бар: этнографияда жүйелеп баяндау басым болса, этнология тұжырым жасауға көбірек ден қояды.
Этнология, фольклор және деректің түрлері
Әрбір этнос өз этномәдени нұсқасын, яғни ұлттық мәдениетін қалыптастырады. Этнология (этнос туралы ғылым) — тарих, философия, дінтану, психология, география және биология тоғысындағы шекаралас мәселелерді зерттейтін сала.
Халық аңыздары, ертегілері мен әндерінде құнды мәліметтер сақталады. Оларды абайлап пайдаланып, терең талдау қажет. Шежірелер жеті атаның арғы жағындағы тарих туралы көмескілеу дерек беруі мүмкін, ал алыстағы дәуірдің мән-мағынасы көбіне фольклорда көрініс табады: онда қауым тіршілігінің рухы жалпыланған түрде бейнеленеді.
Дерекке көзқарас
Белгілі бір кезең мәдениетінің мағынасын бейнелейтін кез келген тарихи куәлік дерек ретінде бағалы, бірақ оның шынайылығын тексеру міндет. Мәлімет арадағы адамдардың айтуымен жетуі мүмкін, сондықтан сыншыл тексеріссіз қорытынды жасауға болмайды.
Әдіснама: философиялық негіз, өркениеттік көзқарас, пәнаралық ұстаным
Әдіс мәселесінде жалпы философиялық ұстанымдарды басшылыққа алған жөн. Табиғат ғылымының әдістеріне шамадан тыс еліктеу тиімді емес, себебі тарихшы зерттелетін оқиғаны тікелей бақылай алмайды: ол әлдеқашан өткен шақта қалды. Сондықтан зерттеуші тарихи сын қағидаларына сүйеніп, ой тұжырымдау арқылы әрекет етеді.
Кез келген жобаның басында тақырыптың теориясы мен методологиясын дәйектеу — объективті тарих жазудың негізгі кепілі. Шпенглер тарихи танымның басты әдісін ішкі интуициямен байланыстырса, Хейзинга тарихты халық мәдениетінің өткені туралы білім беретін ғылым деп түсінеді. Интуицияның өзі де жоғары ғылыми әлеует пен интеллектуалдық деңгейге сүйенгенде ғана өнімді.
Кеңістік пен уақыт
Тарихи уақиға нақты кеңістікте және белгілі уақыт аралығында өрбиді.
Өркениеттік теориялар
Батыс, Шығыс, Славян-орыс, Ислам, Түрік өркениеттері сияқты ірі тұғырлар зерттеу көкжиегін кеңейтеді.
Пәнаралық әдістер
Жүйелік теория, нарративтік және герменевтикалық тәсілдер тарихи мағынаны ашуға көмектеседі.
Әдіснаманы жеке бір әдіспен теңестіруге болмайды: ол Қазақстан аумағында қалыптасқан мемлекеттер туралы танымның деңгейлері мен формаларына ортақ жалпы бағытты көрсетуі тиіс. Сайып келгенде, әдіснама бастапқы ғылыми қағидаларды жүйелеп, нысананы дәл тануға негіз қалайды. Этнос мәселесінің негіздемесін өркениеттік тұрғыдан айқындау — осы тұрғыдан маңызды.
Ғылыми дәстүрдегі бағдарлар: дерек, сана, қоғам
Э. Бернгейм адамдардың материалдық және рухани қажеттіліктерін өтеу үшін жасалған заттарды тарихи дерек ретінде пайдалануға болатынын айтады; сондай-ақ оқиға туралы мәлімет сақтаған бейнелеу материалдары мен ауызша-жазбаша деректердің маңызы зор. Бірақ олардың шынайылығы міндетті түрде тексерілуі керек. Мұндай пікірлер Шу қаған, Афрасиаб сияқты тұлғалардың тарихилығын талқылауда да ойға қозғау салады: әр аймақтағы түрлі авторлардан бір мазмұндағы көптеген айтылымдардың ұшырасуы кездейсоқтық емес.
И.Г. Дройзен зерттеу ісі ұлттық тарих аясында жүруі керектігін атап, сонымен бірге «ұсақ» фактологияға сүйенген көп еңбектің қорытындыларын біріктіру арқылы ғылымды ілгерілету қажеттігін ұғындырады. Ол үстірт «ғылымилықты» сынап, өткен оқиғалардың «жанды байланыстарын» табуға мән беруді талап етеді.
Қоғамды түсіндіру құралдары
К. Поппердің ойынша, әлеуметтанулық эксперименттің орнын статистика, байқау, салыстыру және аналогия сияқты тәсілдер алмастырады.
Психология және тарих
В. Вунд тарихты психикалық процестердің жиынтығы ретінде қарап, дамуды бірнеше кезеңге бөледі: примитивті кезеңнен бастап мемлекет пен діннің орнығуына, гуманистік-танымдық өрлеуге дейін.
В. Дильтей тарихтың мақсатын танымдық әдістің әлеуетін мемлекет пен қоғамдағы жағдайларды реттеуге, оларға әсер етуге бағыттау деп түсінеді. Бұл мақсаттың жүзеге асуы билік тізгінін ұстағандардың ой-өрісі мен рухани деңгейіне тәуелді: нәтиже оң да, теріс те болуы мүмкін. Ал басшылық үнсіз қалғанда, тарихи таным халық санасына бағытталуы тиіс.
Вольтер жалпы тарихтан бұрын өркениет тарихын — мәдениет, салт-дәстүр, Шығыс пен Батыс халықтарының ойлау машығы мен ерекшеліктерін — назарда ұстауды ұсынады. Адамдар тарихты өз қасиеттеріне сәйкестендіре жасайды, сондықтан сананы және ақыл-ойды жетілдіру маңызды.
А.С. Лаппо-Данилевский қоғамдық сана мен идеялар тарихи дамуға міндетті түрде ықпал етеді деп есептеп, тарихшы оны зерттеуде ескеруі керек дейді. Бұл пікірлердің барлығымен толық келісу міндет емес, бірақ ортақ түйін айқын: тарих пен этнология қоғамды, адамды, оның мінез-құлқы мен қарым-қатынасын, рухани әлемін зерттеуі тиіс.
Қазіргі тарихнамаға сын және зерттеушінің жауапкершілігі
Тарихи танымның өзегіне материалдық ескерткіштерден бұрын қоғамдық сана мен әлеуметтік-мәдени құндылықтарды қою қажет деген ой отандық ортада әлі де кең тарала қойған жоқ. Бұл бағытты Н. Нұртазина және Х.М. Әбжанов сияқты зерттеушілердің пайымдары да күшейтеді. Әбжанов мектеп оқулықтарында экономикалық детерминизм, қанау, соғыс және жорық тарихы алдыңғы қатарда тұрғанын сынай отырып, қоғамның ішкі өмірін тағылық емес, дүниетаным, мінез-құлық, әлеуметтік-демографиялық құрылымдағы өзгерістер терең өзгерткенін атап көрсетеді.
Редакторлық қорытынды
Тарих ғылымы ұсақ-түйекті тізбелей бермей, халық тағдырында бетбұрыстық кезеңге бастау болған ірі оқиғаларды ажыратып, соларды терең әрі жүйелі зерттеуі тиіс. Қазақ мемлекеттілігі мен мәдениетінің өрімдерін талдауда бұл ұстаным ерекше маңызды.
Зерттеу нысанына қатысты деректердің шындығы мен жалғанын айыру, құндысы мен құнсызының парқын тану — зерттеушінің логикалық ойлауына, дүниетанымына және ұлттық сана-сезіміне байланысты. Ең қажетті қабілет — жиналған мол фактілердің ішінен тек көңілге қонымдысын ғана емес, айтылуы тиіс шындықты айта алу.
Этнос, әуел баста, территория мен тіл бірлігі негізінде қалыптасады деуге болады. Қазақстан аумағындағы табиғи-географиялық факторлар ру-тайпалардың экономикалық, әлеуметтік және мәдени қарым-қатынастарының қалыптасуына ықпал еткен.