Оңтүстік Африкадағы өзен
Африканың ішкі сулары: таралуы және ерекшеліктері
Африка құрлығы ішкі суларының жылдық ағыны мөлшері бойынша (5400 км³) Еуразия мен Оңтүстік Америкадан кейінгі орында. Өзен торабы әсіресе экватор маңында және құрлықтың оңтүстік-шығыс жағалауында жиі кездеседі.
Шөлді аудандарда, әсіресе Сахарада, климаттың ертеректе ылғалды болғанын аңғартатын құрғақ өзен арналары (вади) кең таралған. Көптеген өзендер арнасында шоңғалдар мен сарқырамалар жиі кездеседі, бұл гидроэнергетикалық ресурстардың әлеуетін арттырады.
Ірі өзендер мен нысандар
- Ніл
- Ұзындығы 6671 км — дүние жүзіндегі ең ұзын өзен.
- Замбези
- Виктория сарқырамасымен әйгілі (120 м, ені 1800 м).
- Конго, Нигер, Оранж
- Құрлықтың су жүйесіндегі басты магистральдар.
- Көлдер
- Виктория, Танганьика, Ньяса, Рудольф, Чад.
Ніл өзені
Ніл (лат. Nilus, гр. Neilos) — Африкадағы және дүние жүзіндегі ең ұзын өзен. Ұзындығы 6671 км, алабының аумағы 2870 мың км².
Орташа су ағымы Асуан маңында шамамен 2600 м³/с, бірақ жылдарға қарай 500 м³/с-тен 15000 м³/с-қа дейін ауытқиды. Өзен Шығыс Африка таулы үстіртінен 2000 м-ден жоғары биіктікте басталып, Жерорта теңізіне атырау жасап құяды.
Ніл жүйесі бірнеше атаумен белгілі: бастауы Рукарара өзені ретінде басталып, Кагера арқылы Виктория көліне құяды да, одан Виктория—Ніл болып ағып шығады. Альберт көлінен кейін Альберт—Ніл, Асуа саласы қосылған тұста Бахр-әл-Жебел деп аталады. Бахр-әл-Газал қосылғаннан кейін Ақ Ніл (Бахр-әл-Әбияд) атауы орнығады. Хартум маңында Ақ Нілге Көгілдір Ніл қосылып, сағасына дейін өзен Ніл деп аталады.
Жоғарғы бөлігінде ағыс жылдам, арнасы шоңғалды, көптеген суқұламалар түзеді. Ең ірілерінің бірі — Мерчисон сарқырамасы (биіктігі 40 м). Таулы үстірттен шыққан соң өзен кең әрі жайпақ қазаншұңқыр арқылы ағып, ағысы баяулап, арнасы тарамдалады. Хартум мен Асуан аралығында кристалл жыныстар ашылған жерлерде 6 шоңғал бар.
Көгілдір Ніл алабында жазғы жауын-шашын мол болғандықтан, Нілдің төменгі ағысында жаздағы су шығыны қалыпты кезеңмен салыстырғанда шамамен 5 есе артады.
Ніл: негізгі деректер
- Ұзындығы 6671 км
- Алап аумағы 2870 мың км²
- Орташа ағым (Асуан) 2600 м³/с
- Маңызды қалалар Хартум, Асуан, Каир, Александрия
Шаруашылық және мәдени маңызы
Ніл аңғары — адамзаттың ежелгі мәдениет ошақтарының бірі. Өзен суы ежелден егін суаруға, кеме қатынасына, халықты ауызсумен қамтамасыз етуге және балық аулауға пайдаланылып келеді.
Ніл аңғарында Египет халқының 97%-ы қоныстанған. Өзен бойында бірнеше бөгендер мен су электр станциялары салынған, ең ірісі — Асуан СЭС-і. Кеме жүретін су жолының ұзындығы 3000 км-ден асады.
Замбези өзені және Виктория сарқырамасы
Замбези — Оңтүстік Африкадағы ірі өзен. Ұзындығы 2660 км, су жиналатын алабы 1330 мың км². Бастауын Конго—Замбези үстіртінен 1100 м биіктіктен алып, Үнді мұхитының Мозамбик бұғазына құяды.
Бастауынан Виктория сарқырамасына дейін өзен шамамен 1200 км бойы Баротсе жазығын бойлап ағады. Луангинга саласы құйылғаннан кейін көптеген сарқырамалар мен шоңғалдар жиілейді. Ең атақтысы — Виктория сарқырамасы: биіктігі 120 м, ені 1800 м.
Төменгі ағысында аңғары мен арнасы едәуір кеңейеді: арнаның ені 5–8 км-ге дейін жетеді. Шире өзенімен қосылғаннан кейін Мозамбик ойпаты арқылы өтіп, сағасында аумағы 8,0 мың км² болатын атырау түзеді.
Өзен негізінен жаңбыр суымен қоректенеді: жазда тасиды, қыста су деңгейі күрт төмендейді. Жылдық орташа су ағыны 16000 м³/с. Ірі салаларына Кафуэ мен Луангва жатады, ал алабына Ньяса көлі де кіреді.
Ньяса (Малави) көлі
Ньяса (Малави) — Оңтүстік-шығыс Африкадағы Мозамбик, Танзания және Малави аумағында орналасқан көл. Ол Шығыс Африка тау қыратындағы тектоникалық жарылымда 472 м биіктікте жатыр.
Ньяса әлемдегі аса ірі әрі терең көлдердің қатарына кіреді: тереңдігі 726 м, аумағы 30,8 мың км². Ұзындығы 580 км, ені 80 км. Жағалары көбіне тікжарлы әрі жартасты.
Су балансы және табиғаты
Өзен ағыны мен жауын-шашын көлге жылына шамамен 72 км³ су қосады. Соның 66 км³-і булануға кетеді, қалғаны Шире өзені арқылы Замбезиге құяды.
Көлде қолтырауын, бегемот және су құстары көп кездеседі. Балық қоры мол болғандықтан, шаруашылықта маңызды орын алады және ерте заманнан бері су жолы ретінде пайдаланылған.
Чад көлі
Чад — Орталық Африкадағы тұйық көл. Ол Нигерия, Нигер, Чад, Камерун аумақтарына таралады. Көлдің ұзындығы шамамен 270 км, ені 150 км.
Климат ылғалдырақ болған кезеңде (шамамен 5–6 мың жыл бұрын) көл ауданы 400 мың км²-ге дейін жеткен. Қазіргі таңда ауданы маусымға қарай өзгеріп отырады: шамамен 10 мың км²-ден (маусым–шілде) 26 мың км²-ге дейін.
Географиясы
Көл айдыны 240 м биіктіктегі жайпақ қазаншұңқырда орналасқан. Батысы мен оңтүстігі жазық әрі батпақты, ал солтүстік-шығысы мен шығысы күшті тілімденген, көптеген аралдары бар. Тереңдігі әдетте 4–11 м.
Қоректенуі және табиғаты
Көлге Шари және Комадугу-Йобе өзендері құяды. Өзендермен жалғасқан бөліктерінің суы тұщы, қалған аймақтарында тұздылық жоғарырақ. Көл маңындағы грунт суларын толықтырып, суы үнемі жаңарып отырады.
Шаруашылық маңызы
Көл маңында бегемот, қолтырауын, сондай-ақ қаз, үйрек, көкқұтан сияқты су құстары мекендейді. Балық аулау дамыған.
Шари мен Комадугу-Йобе өзендерінің аралығында кеме қатынасы бар.