Денсаулық өлшемі
Валеология ұғымы және шығу тегі
Валеология — адам туралы ғылымның салыстырмалы түрде жаңа бағыты. Термин латын тіліндегі мағыналық түбірлермен байланысты және жалпы алғанда «денсаулық» немесе «сау болу» ұғымын білдіреді. Бұл пәннің негізгі зерттеу нысаны — адам денсаулығы.
Валеологияның интерактивті, пәнаралық сипаты оның физиология, психология, биология, медицина, педагогика және экология сияқты салалардың түйісуінен қалыптасқанын көрсетеді. Ғылымның негізін қалаушылардың бірі И.И. Брехман «денсаулық» түсінігіне жаңа көзқарас ұсынуымен ерекшеленеді.
Тарихи тамырлары және пәнаралық негізі
Валеология кездейсоқ пайда болған бағыт емес. Оның элементтерін көне өркениеттердің тәжірибесінен, антикалық дәстүрлерден, ортағасырлық ойлау жүйелерінен, сондай-ақ әртүрлі философиялық, діни және ғылыми мектептерден табуға болады.
Ғылыми концепцияның қалыптасуына клиникалық медицина, физиология, гигиена, генетика және өзге де салалардағы зерттеушілер үлес қосты. Адамзат дамуының көптеген кезеңдерінде өмір түрлі аурулармен күрес арқылы өтіп, сауығу жолдарын іздеу ғылыми және халық медицинасын қатар дамытты.
Пәнаралық тіректер
- Физиология және гомеостаз
- Психология және өзін-өзі реттеу
- Педагогика және мінез-құлық дағдылары
- Экология және ортаға бейімделу
Нәтижелік бағыты
- Денсаулықты сақтау және нығайту
- Алдын алу (профилактика)
- Ерте ауытқуларды анықтау
- Денсаулық резервтерін дамыту
Клиникалық медицина мен валеологияның айырмасы
Қазіргі клиникалық медицина көбіне денсаулықты тәндік саулық ретінде қарастырып, басты назарды аурудың себептері мен емдеу тәсілдеріне аударады.
Ал валеологияның өзегі — денсаулықты сақтау, күту, аурудың алдын алу және адамның өз денсаулығын басқару дағдысын қалыптастыру. Бұл тұрғыда валеология денсаулық механизмдерін түсінуге, ауытқуларды ерте байқауға және ауру белгілері пайда болмай тұрып-ақ қорғаныс мүмкіндіктерін күшейтуге мүмкіндік береді.
Негізгі тезис
Медицина көбіне «ауруды емдеуге» бағытталса, валеология «ауруға жеткізбей», денсаулықты сақтауға және нығайтуға үйретеді.
Кейде валеологияны онтогенезде адамның денсаулығын сақтап, күшейту туралы ғылым деп шектеулі түсіндіру кездеседі. Бұл толық емес көзқарас: денсаулықты сақтау мен нығайту ауруға шалдыққан адамға да қажет.
Валеологиялық білім: мақсат, ерекшелік және өзекті қиындықтар
Валеология термині кеңінен қолданылғанымен, оның шығу тегі, даму тарихы, ғылыми нәтижелері, мақсат-міндеттері туралы түсінік әрдайым жүйелі емес. Дегенмен қазіргі өмір салтының өзгеруі валеологияның дамуына сұраныс тудырып отыр.
Профессор Г.К. Зайцевтің анықтамасы бойынша, валеология — адамның өмір салтын сауықтыру арқылы денсаулықты басқару. Осы мағынада ол салауатты өмір сүрудің теориялық негізін құрайды.
Валеологиялық білім санитарлық ағарту мен гигиеналық тәрбиеден айырмашылығы — адамды өз денсаулығын саналы түрде күтуге үйретуге басымдық береді.
Әдістемелік түйткілдер
- Концептуалды негіздер мен терминдердің бірізді еместігі.
- Бағдарламалардың шамадан тыс вариативтілігі және сапаның тұрақсыздығы.
- Арнайы даярланған мамандардың жетіспеуі (мектепке дейінгі, мектеп, колледж, ЖОО деңгейінде).
Оқу-әдістемелік тәуекелдер
- Бірыңғай кәсіби тілдің қалыптаспауы әдебиеттер сапасына әсер етеді.
- Экспертизадан өтпеген және апробацияланбаған материалдардың қолданылуы.
- Нәтижесінде пәнге қарсы сын-ескертпелерге негіз болатын әлсіз тұстар пайда болады.
Кешенді оқытудың қажеттілігі
Қозғалыс белсенділігін ұйымдастыру, тиімді тамақтану, психологиялық өзін-өзі реттеу сияқты бағыттар бөлек-бөлек қарастырылғанда көбіне уақытша, үстірт шешімдермен шектеледі. Бұл мәселелер валеологиялық білім беру барысында кешенді жүйе ретінде оқытылғанда ғана орнығады.
ДДСҰ ұстанымы және орта факторлары
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының «Денсаулық баршаға» бағдарламасы денсаулықты нығайту мәселелерінің шешімін адамдар өмір сүретін, оқитын және еңбек ететін ортадан іздеуді ұсынады: үй, мектеп, өндіріс орындары, мекемелер.
Қазіргі жағдайда тек мемлекеттік денсаулық сақтау жүйесіне арқа сүйеу жеткіліксіз болуы мүмкін, ал қоғамда жеке адамның өз денсаулығына жауапкершілікпен қарауы толық қалыптаспаған. Сондықтан денсаулық мәдениетін дамытуда әсіресе жасөспірімдермен жұмыс ерекше маңызға ие.
Бұл қадам валеологиялық білімді методологиялық және әдістемелік тұрғыдан сапалы қамтамасыз етуді талап етеді.
Стратегия: критерийлер, мамандар және интеграция
Валеологияның дамуы және салауатты өмір салтын қалыптастыру стратегиясын жасау үшін негізгі ұғымдар, анықтамалар және критерийлер жүйесін қалыптастыру қажет. Әлеуметтік гигиенаға тән салауатты өмір салты мен денсаулықтың алғышарттары тәжірибеде қолданылып келеді.
Қазіргі уақытта салауатты өмір салтын қалыптастыруға жауапты ұйымдар бұл бағыттың кезеңдеріне сәйкес критерийлерді әзірлеуге талпынуда. Мұндай критерийлерді дәрігерлер, педагог-валеологтар, әлеуметтік гигиенистер, биологтар, психологтар және басқа да мамандар бірлесе жасауы тиіс.
Валеологияны «медициналық» және «педагогикалық» деп бөлу шартты сипатқа ие: бұл — педагогика мен профилактикалық медицинаның тоғысуынан туған интегративті бағыт. Осы тұрғыда валеологиялық білім беруде педагогикалық қадам және интерактивті әдістерді қолдану ерекше орын алады.
Денсаулық ұғымы: анықтамалардың көпқырлылығы
Валеологияның зерттеу пәні — адам денсаулығы. Сондықтан «денсаулық» ұғымы анықталмайынша, валеология толыққанды ғылым ретінде де, профилактикалық медицина контексінде де жүйелі дамуы қиын.
Денсаулыққа 600-ден астам анықтама ұсынылғаны айтылады. ДДСҰ анықтамасына жарты ғасырдан астам уақыт өтті және ол бүгінгі талаптарға толық сәйкес емес деген пікірлер бар.
Классикалық көзқарастар
- А.А. Остроумов: денсаулық — ортаның талабы мен ағза күшінің арасындағы тепе-теңдік күйі.
- Кіші медициналық энциклопедия: денсаулық — ағзаның табиғи күйі; мүшелер мен жүйелердің үйлесімді әрекеттесуі және қоршаған ортамен динамикалық тепе-теңдік.
- Психофизиологиялық ұстаным: денсаулық — қоғамдық және еңбек іс-әрекеттеріне белсенді қатысуға мүмкіндік беретін тіршілік күйі.
Жүйелік және динамикалық түсіндіру
- В.П. Казначеев: денсаулық — биологиялық және физиологиялық функциялардың сақталуы мен дамуы; өмір барысында оптималды еңбекке және әлеуметтік белсенділікке қабілеттілік.
- А.Г. Шедрина: денсаулық — әлеуметтік-экономикалық ортада генетикалық потенциалды жүзеге асыру кезінде дамитын, позитивті және негативті жақтарды біріктіретін көпқырлы динамикалық күй.
- В.В. Колбанов: денсаулық — өзін-өзі реттеу, гомеостазды қолдау, соматикалық және психикалық статусты жетілдіру, орта өзгерістеріне бейімделу және резервтік компенсаторлық механизмдерді іске қосу арқылы қамтамасыз етілетін үздіксіз тіршілік күйі. Бұл белгілердің бұзылуы денсаулықтың ішінара немесе толық бұзылғанын білдіреді; толық жоғалту — өліммен тең.
Неге бұл маңызды?
Денсаулықты тек «аурудың жоқтығы» ретінде түсіну шектеулі. Денсаулық — динамикалық тепе-теңдік, бейімделу және өзін-өзі реттеу ресурстары. Осыны мойындау валеологиялық білімнің мазмұнын нақтылауға және бағалау критерийлерін дұрыс құруға мүмкіндік береді.
Қорытынды: білім берудің басым бағыты
Бүгінгі жағдайда денсаулық жүйесін саналы түрде қалыптастырмай өмір сүру қиындай түседі. Ауруды анықтау мен емдеуге ғана сүйенген тәсіл жеке адамның денсаулығын қалыптастыруға жеткіліксіз және кейде өз денсаулығына немқұрайлықтың орнығуына да әсер етуі мүмкін.
Медицинаның ешбір саласы білім берудің орнын толық алмастыра алмайды: ауруды қалыптастыру оңай, ал емдеу қиын. Егер білім берудің мақсаты — адамды дамыту болса, қазіргі жағдайда білім беру мен тәрбиелеудің басты бағыты — салауатты өмір салтын қалыптастыру, денсаулықты сақтау мен нығайтуға үйрету.
Мақсат
Денсаулықты басқару мәдениетін қалыптастыру.
Құрал
Интерактивті оқыту және тәжірибелік дағдылар.
Нәтиже
Алдын алу, бейімделу және өмір сапасының артуы.