Азаматтық құқықтық жауапкершіліктің мақсаты
Заңды жауапкершіліктің түсінігі
Заңды жауапкершілік — жеке адам, қоғам және мемлекеттің мүдделерін қорғаудың маңызды тетігі. Ол құқықтық нормалардың қолданылуы нәтижесінде қалыптасып, құқық бұзушылық жасалған жағдайда мемлекет тарапынан мәжбүрлеу шараларын қолданумен сипатталады. Нақтырақ айтқанда, бұл — құқық бұзушыға құқықтық норманың санкциясын қолдану.
Заңды жауапкершіліктің заңды негізі — құқық бұзушылық. Егер субъектінің әрекеті құқық бұзушылық белгілеріне сәйкес келмесе, ол заңды жауапкершілікке тартылмайды.
Заңды жауапкершілік — күрделі әлеуметтік құбылыс. Мұнда кемінде екі тарап қатысады: мемлекет және құқық бұзушы. Олардың арасында қорғаушы құқықтық қатынас қалыптасады және ол нақты санкцияға сүйене отырып, заң шеңберінде іске асады.
Кең мағынада
Тұлғаның қоғам мен мемлекет алдындағы міндетін мойындап, оны орындауы.
Тар мағынада
Мемлекеттің жасалған құқық бұзушылыққа қарсы құқықтық жауабы.
Тарихи сипаты және мемлекеттік мәжбүрлеу
Заңды жауапкершілік тарихи құбылыс: жаза түрлерінің өзгеруі қоғам дамуының әр кезеңіндегі әлеуметтік жағдайлармен байланысты. Ертеректе қылмыс көбіне жеке адамға төнген қауіп ретінде қабылданып, жаза сыртқы нысаны бойынша келтірілген зиянның орнын толтыруға немесе зиянды кері қайтаруға жақын болды.
Қай түрі болмасын, заңды жауапкершілік ең алдымен құқық бұзушылыққа берілетін санкция ретінде, яғни құқық нормаларының талаптарын орындатуға бағытталған мемлекеттік мәжбүрлеу ретінде көрінеді. Мемлекеттік мәжбүрлеу мен заңды жауапкершілік өзара тығыз байланысты.
Азаматтық, шаруашылық, еңбек салалары
Міндеттемені ерікті түрде орындау мүмкіндігі қарастырылады: айыппұлды төлеу, шығынды өтеу және міндеттемені қалпына келтіру. Ерікті орындау болмаған жағдайда жауапкершілік сот арқылы белгіленеді.
Қылмыстық және әкімшілік құқық
Мәжбүрлеу айқынырақ көрінеді және ол мемлекеттің уәкілетті органдары арқылы жүзеге асырылады.
Заңды жауапкершілік құқық нормалары бұзылғанда ғана емес, нормаларды қатаң сақтау арқылы да іске асатын тәртіпті талап етеді. Дегенмен жауапкершілікті жүзеге асыру, әдетте, құқықта бекітілген процессуалдық тәртіппен жүргізіледі.
Негізгі белгілері
- 1 Мемлекеттік мәжбүрлеу арқылы жүзеге асырылады.
- 2 Кінәліні белгілі бір шектеулерге міндеттейді.
- 3 Тек жасалған құқық бұзушылық негізінде пайда болады.
Жүзеге асыру қағидалары
Кінәлі әрекет үшін ғана жауаптылық
Бұл қағида заң шығарушыға қоғамға зиянды, құқықтық табиғаты айқын және қоғам құндылықтарына қайшы әрекеттер үшін ғана заңды жауапкершілікті белгілеуді міндеттейді. Егер субъект әрекетті өз еркінен тыс жасаса, салдарын болжай алмаса немесе өзін-өзі басқара алмаса, мұндай жағдай жауаптылыққа негіз бола алмайды.
Заңдылық
Жауапкершілік тек құқықтық нормамен тыйым салынған әрекет үшін және сол норманың санкциясы шегінде туындайды. Сонымен бірге жауапкершілік барлық процессуалдық ережелер сақталып, құқық бұзушылық фактісі белгіленген кезде ғана заңды болып танылады.
Әділеттілік
- Теріс қылық үшін қылмыстық жаза қолданылмайды.
- Адамның қадір-қасиетін қорлайтын жазаға жол берілмейді.
- Жауапкершілікті белгілейтін немесе күшейтетін заңның кері күші болмайды.
- Бір құқық бұзушылық үшін бір ғана жауапкершілік тағайындалады.
- Жауапкершілік деңгейі құқық бұзушылықтың ауырлығына сай болуы тиіс.
- Бұзылған құқық пен келтірілген зиянның орны, мүмкіндігінше, қалпына келтірілуі қажет.
Мақсатқа сәйкестілік
- Құқық бұзушылықтың ауырлығына сай мемлекеттік мәжбүрлеу шарасын таңдау.
- Жазалау мақсаты орындалса, жауапкершілікті жеңілдету немесе шартты/шартсыз босату мүмкіндігін қарастыру.
- Мақсат өздігінен орындалса, жауапкершіліктің өзге түрімен алмастыру мүмкіндігі.
Бұлтартпастық (жауаптылықтың сөзсіздігі)
- Ешбір құқық бұзушылық мемлекет үшін елеусіз қалмауы тиіс.
- Құқық бұзушы міндетті түрде заң алдында жауап береді.
- Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің кәсібилігі жоғары болуы қажет.
Уақтылы қолдану
Жауапкершілік дер кезінде орындалмаса, ол өз мәнін жоғалтып, құқық бұзушылық жасалған кездегі әлеуметтік жағдаймен сәйкестігі әлсірейді.
Құқықтық реттеу механизміндегі орны
Жалпы құқық теориясы тұрғысынан құқық бұзушылық құқықтық қатынастарды туындататын, өзгертетін немесе тоқтататын заңды факт ретінде көрінеді. Құқық бұзушылық жасалған сәттен бастап мемлекет пен құқық бұзушы арасында қорғаушы құқықтық қатынас пайда болады.
Мемлекет құқық бұзушылық фактісін белгілегеннен кейін кінәліге мәжбүрлеу қолдануға құқылы. Алайда бұл мәжбүрлеу әрекетті қылмыс, азаматтық құқық бұзушылық, әкімшілік немесе тәртіптік теріс қылық деп бағалайтын норманың санкциясы шегінде ғана жүзеге асырылады.
Құқық бұзушы ресми түрде кінәлі деп танылған жағдайда, уәкілетті орган тағайындаған жазаны орындайды және жазаның тиісті құқық нормасының шегінен шықпауын талап етуге құқылы. Мемлекет қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуде заң шеңберінде әрекет етеді, ал заңдылық режимі құқық тәртібін қалыптастырады.
Функциялары
Жазалау
Құқық бұзушыға және қоғам мүшелеріне құқық бұзушылыққа жол бермеу қажеттігін ескертеді.
Бұзылған құқықты қалпына келтіру
Азаматтық құқықпен реттелетін қатынастарда бұзылған құқықты қалпына келтіруге бағытталады.
Тәрбиелік
Заңды сақтау мәдениетін қалыптастырып, өзгенің құқықтары мен заңды мүдделерін құрметтеуге баулиды.
Түрлері
Жасалу сипатына қарай заңды жауапкершілік: тәртіптік, әкімшілік, материалдық, азаматтық және қылмыстық болып бөлінеді. Әрқайсысының өзіндік жазалау шаралары және қолдану тәртібі бар.
Тәртіптік жауапкершілік
Тәртіптік теріс қылық жасалғанда туындайды. Көбіне келесі салаларда кездеседі:
- Ішкі еңбек тәртібі ережелері бойынша;
- Бағыну тәртібі ерекше салалардағы ережелер бойынша (мысалы, қорғаныс саласы);
- Темір жол, су және әуе көлігі тәртібі ережелері бойынша.
Қылмыстық және әкімшілік жауапкершілік
Заң нормаларында көрсетілген құқық бұзушылықтар үшін қолданылады. Қылмыстық жауапкершілік әрдайым жеке сипатқа ие: қылмыс жасаған адам ғана жауапқа тартылады.
Әкімшілік ықпал ету шараларының мысалдары
Ескерту, айыппұл, қатаң сөгіс.
Азаматтық-құқықтық жауапкершілік
Құқық бұзушы өзге тұлғаның мүддесіне келтірілген шығынды өтеуге, заңда немесе шартта көзделген төлемді төлеуге, не зиянның орнын толтыруға міндеттеледі. Негізгі мақсаты — бұзылған мүліктік құқықты қалпына келтіру. Бұл салада, әдетте, шығынды толық өтеу қағидасы басым.
Нысандары және қолдану тәртібі
Заңды жауапкершіліктің түрлерін оны жүзеге асырудың тәртібімен немесе нысанымен шатастыруға болмайды. Бір жауапкершілік әртүрлі нысанда іске асуы мүмкін. Мысалы, азаматтық-құқықтық жауапкершілік сот тәртібімен де, кей жағдайларда әкімшілік тәртіппен де жүзеге асуы ықтимал. Ал қылмыстық жауапкершілік, әдетте, тек сот тәртібімен қолданылады.
Мәжбүрлі қажеттілік және зиянның заңдылығы
Кей жағдайларда мәжбүрлі қажеттілік кезінде келтірілген зиян заңды деп танылуы мүмкін:
- Егер төнген қауіптен сол сәтте қорғалатын мүддеге зиян келтірмей оны тойтару мүмкін болмаса.
- Егер келтірілген зиян тойтарылған зияннан әлдеқайда аз болса (мысалы, өрттің таралуын тоқтату үшін жанып жатқан шатыр бөлігін бұзу; жаралы адамды жеткізу үшін өзгенің көлігін рұқсатсыз пайдалану және т.б.).
Жауапкершілікті тағайындау кезінде, әдетте, әрекеттің түрі мен ауырлығы, сондай-ақ жауаптылықты жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлар ескеріледі.
Қорытынды ой
Құқық бұзушылықтың алдын алудың негізгі шарты — құқықтық және қоғамдық тәртіпті сақтау. Қоғам құқықтық тәртіпке сүйеніп қалыптасады және өмір сүреді, өйткені қоғамдық қатынастардың басым көпшілігі құқық арқылы басқарылып, құқықтық әрекет арқылы реттеліп отырады.
Заңдылық пен құқық тәртібін қамтамасыз етудің тиімді жолы — азаматтардың өз құқықтары мен міндеттерінің қорғалғанын шынайы сезінуі, ал сендіру мен мәжбүрлеудің орынды үйлесуі заңды жауапкершіліктің пәрменділігін арттырады.