Патентарнаулы салық режимін қолдану қүқығын куәландыратын жөне салық сомаларының бюджетке төленген фактісін растайтын қүжат
Нарықтық экономика және кәсіпкерліктің орны
Нарықтық қатынастар жүйесі кәсіпкерлікті дамытуға жағдай жасайтын, өндірілетін тауарлар мен қызметтердің сапасы мен құрылымын, көлемін арттыру арқылы еңбек тиімділігін көтеретін шаруашылық жүргізудің әмбебап үлгісі болып саналады. Бүгінгі күні Қазақстанның экономикалық саясатында шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту айрықша орын алады.
Оның негізгі себептері: нарықтық экономикаға өту кезеңінде әртүрлі меншік нысандарындағы кәсіпорындарды құру қажеттілігі туындады; тұтыну нарығына өнім шығару; халықты жұмыспен қамту; экономиканы жан-жақты дамыту; әлемдік нарыққа шығу; ұлттық байлықты арттыру. Дамушы елдерде шағын және орта бизнес экономикалық өсудің өзекті тіректерінің бірі ретінде қарастырылады.
Негізгі ой
Кәсіпкерлік қаншалықты кеңейсе, оны салықтық реттеу қажеттілігі де соншалықты артады: тәртіптің айқындығы, әділдігі және әкімшілендірудің қарапайым болуы экономикалық белсенділікті қолдайды.
Қазақстандағы кәсіпкерліктің қалыптасу кезеңдері
Кәсіпкерлікті дамытудың алғашқы қадамдары кооперативтер құрудан басталды. 1988 жылғы «Кооперация туралы» заң мемлекеттік және колхоздық-кооперациялық секторлардың тең құқықтық негізде жұмыс істеуін көздеді. Қазақстан кәсіпкерлерінің алғашқы даму сатысы 1990 жылы «Қазақ ССР-де кәсіпкерлікті және шаруашылық қызметті дамыту туралы» заң қабылданғаннан кейін қарқын ала бастады.
Көрсеткіш
15 мың
Кооперативтер мен ұйымдар саны
Көрсеткіш
300 мың
Жұмыс істеген адамдар саны
Үлес
1/4
Тауарлар мен қызметтердің шамамен төрттен бірі
Кейін «Кооперация туралы» заң қайта өңделіп, жаңартылғанымен, сатып алу-сауда кооперативтеріне салық салудың қатаңдатылуы олардың іскерлік белсенділігін төмендетті. Соның салдарынан 1990–1995 жылдары кооперативтер саны шамамен 2 мыңға дейін қысқарды. Уақыт өте келе мемлекеттік саясатқа сәйкес жеке кәсіпкерлік қайта жанданып, салықтық жеңілдіктер мен өзге де қолдау тетіктері арқылы олардың саны өсе бастады: 1995 жылы 11,5 мыңға жетіп, шамамен 115 мың адам жұмыспен қамтылды.
Жеке кәсіпкерлік ұғымы және салық салудың жалпы логикасы
Жеке кәсіпкерлік — бұл өз атынан, өз тәуекелімен және мүліктік жауапкершілікпен қызмет көрсету, жұмыс орындау немесе тауар сату арқылы пайда табуға бағытталған қызмет. Кәсіпкерлік еркін іс-әрекетке жатады, өйткені ол жеке бастамаға, мақсат таңдауға және нақты нәтижеге жетуге негізделеді.
Салық салудың базалық бөлінісі
- Егер субъект заңды тұлға болса — қолданыстағы заңнамаға сәйкес корпоративтік табыс салығы салынады.
- Егер субъект жеке тұлға болса — жеке табыс салығы қолданылады.
- Көптеген қызмет түрлері үшін арнаулы салық режимі (АСР) қарастырылған.
Арнаулы салық режимі кәсіпкерліктің дамуына жағдай жасай отырып, бір мезетте мемлекеттің салықтық реттеуін де қамтамасыз етеді. Әсіресе өтпелі кезеңді бастан өткерген Қазақстан үшін шағын және орта бизнесті қолдауда бұл режимнің маңызы зор.
Арнаулы салық режимі: түрлері, объектісі және талаптары
Қолданылу нысандары
Арнаулы салық режимі салық төлеушілердің белгілі бір санаттарына қолданылады және әлеуметтік салықты, корпоративтік табыс салығын, төлем көзінен салық салынатын жеке табыс салығын қоспағанда, жеке табыс салығын төлеу мен есептеудің оңайлатылған тәртібін ұсынады.
Біржолғы талон
АСР қолдану құқығын куәландыратын және төлем көзінен ұсталатын салықты қоспағанда, жеке табыс салығы бойынша бюджетпен есеп айырысу фактісін растайтын құжат.
Патент
АСР қолдану құқығын куәландыратын және салық сомаларының бюджетке төленгенін растайтын құжат.
Оңайлатылған декларация
Табысқа қарай салық міндеттемесін есептеуді жүйелейтін, есептілікті ұсынудың ықшам тәсілі.
Салық салу объектісі
Салық салу объектісі — салық төлеушінің Қазақстан Республикасы аумағында салық кезеңі ішінде тапқан табысы.
Оңайлатылған тәртіпті қолдануға қойылатын талаптар
- Орналасқан жері бойынша аумақтық салық органында мемлекеттік тіркеуде тұру.
- Белгіленген үлгідегі өтініштің болуы.
- Лицензияланатын қызметті жүзеге асырса, лицензиясының болуы.
- Мемлекеттік тіркеуге қатысты алымдардың төленуі.
- Банктік шот туралы мәліметтердің болуы.
- Бюджетпен есеп айырысуға қатысты құжаттардың болуы.
Шағын бизнес үшін салық төлеу тәртібін таңдау
Шағын бизнес субъектілері төмендегі тәртіптердің біреуін ғана таңдай алады:
- 1Жалпыға бірдей белгіленген тәртіп.
- 2Біржолғы талон негізіндегі арнаулы салық режимі.
- 3Патент негізіндегі арнаулы салық режимі.
- 4Оңайлатылған декларация негізіндегі арнаулы салық режимі.
Оңайлатылған декларация бойынша салық ставкалары
Жеке кәсіпкерлер үшін
| Тоқсандық табыс | Ставка |
|---|---|
| 2000,0 мың теңгеге дейін (қоса алғанда) | Табыс сомасының 3% |
| 2000,0 мың теңгеден жоғары – 3000,0 мың теңгеге дейін (қоса) | 60,0 мың теңге + 2000,0 мың теңгеден асатын сомадан 5% |
| 3000,0 мың теңгеден жоғары | 110,0 мың теңге + 3000,0 мың теңгеден асатын сомадан 7% |
Заңды тұлғалар үшін
| Тоқсандық табыс | Ставка |
|---|---|
| 2000,0 мың теңгеге дейін (қоса алғанда) | Табыс сомасының 4% |
| 2000,0 мың теңгеден жоғары – 4500,0 мың теңгеге дейін (қоса) | 80,0 мың теңге + 2000,0 мың теңгеден асатын сомадан 5% |
| 4500,0 мың теңгеден жоғары – 6500,0 мың теңгеге дейін (қоса) | 205,0 мың теңге + 4500,0 мың теңгеден асатын сомадан 7% |
| 6500,0 мың теңгеден жоғары | 345,0 мың теңге + 6500,0 мың теңгеден асатын сомадан 9% |
Ескерілетін түзетулер мен шекті мән
- Егер есепті кезең қорытындысы бойынша жалдамалы қызметкерлердің орташа айлық жалақысы ең төменгі жалақының кемінде үш еселенген мөлшерінен төмен болмаса, салық кезеңінде есептелген салық сомасы әр қызметкер үшін салық сомасының 1,5% мөлшеріндегі сомаға түзетіледі.
- Табыс шекті мөлшерден асқан жағдайда салық сомалары шекті табыс пен нақты алынған табыс бойынша жеке-жеке есептеледі; олардың айырмасы түзетусіз бюджетке төленеді.
Ауыл шаруашылығы үшін: шаруа қожалықтарының арнаулы режимі
Қазақстанда ауыл шаруашылығын дамытудың маңызы жоғары болғандықтан, бұл салаға бейімделген режимдер де бар. Соның бірі — шаруа (фермер) қожалықтарына арналған, бірыңғай жер салығын төлеуге негізделетін арнаулы салық режимі.
Бірыңғай жер салығын төлеушілер үшін ерекшеліктер
Бірыңғай жер салығын төлеу негізінде арнаулы салық режимін қолданатын шаруа (фермер) қожалықтары осы режим қолданылатын қызмет шегінде бірқатар салықтарды төлеуші болып табылмайды. Сонымен бірге, режим қолданылмайтын қызмет түрлерін жүзеге асырса, кірістер мен шығыстардың, мүліктің (оның ішінде көлік құралдарының) бөлек есебін жүргізіп, жалпы белгіленген тәртіп бойынша есептілік тапсыруға және төлемдерді төлеуге міндетті.
Салық базасы және төлеу мерзімдері
- Бірыңғай жер салығын есептеу үшін негіз — жер учаскесінің бағалау құны.
- Салық учаске орналасқан жердегі бюджетке екі мерзімде төленеді.
- Алғашқы төлем бұрынғы салық кезеңі декларациясында есептелген жалпы соманың белгілі бір бөлігінен кем болмауға тиіс.
- Қожалық жер пайдалану құқығындағы учаскені нақты иелену кезеңі үшін есептеп, төлейді (объект өзгерісі ескеріледі).
Жер учаскесін жалға беру/алу кезіндегі салық салу
1) Шаруа қожалығы жер учаскесін басқа шаруа қожалығына берген жағдайда, тараптардың әрқайсысы жалға беру шартында көрсетілген нақты пайдалану кезеңіне қарай бірыңғай жер салығын есептеп төлейді. Жалға алушының пайдалану кезеңі учаскені жалға алған айдан кейінгі айдан бастап есептеледі. Бұл ретте жалға беруден алынған (алынуға тиіс) табыс бойынша салық жалпы тәртіппен есептеледі және төленеді.
2) Егер шаруа қожалығы бірыңғай жер салығын төлеуші болып табылмайтын салық төлеушіге жерді жалға берсе, учаске бойынша бірыңғай жер салығын есептеу және төлеу міндеттемесі шаруа қожалығында сақталады. Жалға беруден түскен табысқа салық жалпы тәртіппен төленеді, ал төленген бірыңғай жер салығы (есептелген шекте) салық салынатын табысты айқындау кезінде шегерілуі мүмкін.
Есептілік және құжаттар
- Бірыңғай жер салығы бойынша декларация жыл сайын ағымдағы салық кезеңінің 15 наурызынан кешіктірілмей тапсырылады.
- Режимді алғаш қолданған жылы 15 наурызға дейін: ағымдағы төлем есебі, жер пайдалану құқығын растайтын құжаттар, жер учаскесінің бағалау құны туралы акт, сондай-ақ әлеуметтік салыққа қажет деректер ұсынылады.
- Жаңадан құрылған салық төлеуші өтініш бергеннен кейін 30 күнтізбелік күн ішінде қажетті құжаттарды тапсырады.
- Таратылған немесе қайта ұйымдастырылған жағдайда — тиісті органға берілген күннен кейін 15 күн ішінде өткен кезең үшін декларация тапсырылады.
- Қызметкерлер үшін (басшы мен мүшелерін қоса) әлеуметтік төлемдер мен ұсталымдар ай сайын есептеледі; белгіленген мерзімде әлеуметтік салық, ұсталған ЖТС, міндетті зейнетақы жарналары және өзге де тиісті декларациялар тапсырылады.
Салық заңнамасының қағидаттары және қорытынды тұжырым
Қазақстан Республикасында салықтар мен басқа да міндетті төлемдер «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодекс негізінде алынады. Салық жүйесі міндеттілік, айқындық, әділдік, біртұтастық және жариялылық қағидаттарына сүйенеді. Салық салудың айқындығы салық міндеттемесінің туындауы, орындалуы және толықтырылуының негіздері мен тәртібін заңнамада нақты белгілеуді білдіреді.
Шағын бизнес субъектілеріне арналған арнаулы салық режимі — кәсіпкерлікті қолдаудың маңызды құралдарының бірі. Арнаулы режим қолданылатын қызметтен түскен табыстар бойынша кей жағдайларда жеке табыс салығы декларациясын тапсыру талап етілмейді, ал Қазақстаннан тыс жерде төленген жеке табыс салығының белгілі сомалары Қазақстандағы есепке жатқызылуы мүмкін. Егер табыс салығы төленгені расталмаса, салық заңнамада белгіленген ставкаларды қолдану арқылы есептеледі.
Қорытынды
Жеке кәсіпкерлік кеңейген сайын салықтық реттеу тетіктерінің тиімділігі ерекше мәнге ие болады. Арнаулы салық режимдері әкімшілендіруді жеңілдетіп, бизнеске түсетін жүктемені оңтайландыру арқылы экономикалық белсенділікті ынталандырады, ал мемлекет үшін — түсімдердің болжамдылығын және есептіліктің тәртібін қамтамасыз етеді.