Енжарлы әрекеттер
Кикілжің жағдайына түскенде оны тиімді анықтап, дұрыс шешу үшін ең алдымен үш нәрсені айқындап алу қажет: өзіңіздің мінез-құлық стиліңізді, кикілжіңге қатысып отырған басқа адамдардың стилін және кикілжіңнің табиғатын.
Кикілжіңді шешудің бес негізгі стилі бар. Олар кеңінен қолданылатын Томас–Килменн әдісіне негізделген (1972 жылы Кеннет У. Томас және Ральф Х. Килменн әзірлеген). Бұл жүйе әр адамға кикілжің барысында өзінің жеке мінез-құлық стилін анықтауға көмектеседі.
Томас–Килменн тәсілінің логикасы
Кикілжің жағдайында байқалатын мінез-құлық стильдері кез келген кикілжіңнің ортақ себебі — екі немесе одан да көп тараптың мүдделерінің сәйкес келмеуімен — тығыз байланысты.
Белгілі бір кикілжіңдегі мінез-құлық стиліңіз екі өлшем арқылы анықталады:
-
Өз мүддеңізді қанағаттандыру деңгейі — белсенді немесе енжар әрекет ету арқылы.
-
Екінші тараптың мүддесін ескеру деңгейі — бірігіп немесе жеке әрекет ету арқылы.
Томас–Килменн торы: бес стильдің матрицасы
3-кесте. Кикілжің жағдайына байланысты мінез-құлық стильдерін анықтайтын Томас–Килменн торы
Ось 1
Өз мүддеңізді қанағаттандыруға ұмтылу: белсенді ↔ енжар әрекет
Ось 2
Әрекеттесу форматы: жеке ↔ бірігіп әрекеттесу
Нәтиже
Екі осьтің қиылысында 5 стиль қалыптасады: қарсыластық, бірлестік, компромисс, кикілжіңнен кетіп қалу, бейімделу.
| Өлшем | Мәні | Түсіндірме |
|---|---|---|
| Белсенді әрекет | Кикілжіңді шешуге ұмтылу | Мәселені талқылап, ықпал етуге, шешім табуға бағытталады. |
| Енжар әрекет | Кикілжіңнен шығуға ұмтылу | Қақтығыстан уақытша шегіну, эмоцияны бәсеңдету немесе қатысудан бас тарту түрінде көрінеді. |
| Бірігіп әрекеттесу | Ортақ шешім іздеу | Екі тараптың мүддесін қатар ескеруге ұмтылады. |
| Жеке әрекеттесу | Өз жолымен шешу | Басымдық өз мүддесін қорғауға немесе дербес шешім қабылдауға беріледі. |
| Компромисс | Орта нұсқа | Кооперативтілік пен даралық, белсенділік пен енжарлық тең үйлесетін аралық стиль. |
Торды қалай қолдануға болады?
-
Алдымен өз реакцияңызды бағалаңыз: ол енжар ма (шегіну, қашқақтау), әлде белсенді ме (шешуге талпыну)?
-
Содан кейін өзіңізге тән әрекеттесу бағытын анықтаңыз: бірігіп шешесіз бе, әлде жеке жол іздейсіз бе?
-
Осы бағалауды кикілжіңге қатысушы екінші тарапқа да қолдануға болады — бұл өзара түсіністі күшейтіп, келісім табуды жеңілдетеді.
Стильдер туралы маңызды ескертпе
Әртүрлі стильдерге мұқият қарасаңыз, әдетте кикілжің жағдайында жиі қолданатын басым стиліңізді тани аласыз. Сонымен бірге сізбен үнемі қарым-қатынаста болатын адамдардың да әдеттегі стильдерін байқауға болады.
Дегенмен нақты бір жағдайда басқа стиль тиімдірек болуы мүмкін. Әр адам белгілі бір деңгейде осы стильдердің барлығын қолдана алады, бірақ көбіне бір стилі басым келеді.