Кедендік баж
Кеден тарифтік жүйесі көптеген элементтерден тұрады. Кедендік тарифтік шаралар — сыртқы экономикалық қызметті реттеуге бағытталған және мемлекеттік органдар тарапынан заңда белгіленген тәртіппен жүзеге асырылатын ұйымдастырушылық, экономикалық және құқықтық шаралардың жиынтығы.
Құқықтық негіз және даму кезеңдері
Қазақстан Республикасында кеден тарифтері мен баждарды реттеудің алғашқы құқықтық базасы 1991 жылғы 24 желтоқсанда қабылданған «Кеден тарифтері және баж туралы» заңмен белгіленді. Бұл құжат сыртқы экономикалық қызметті реттеудің өзегіне тарифтік шараларды қойып, кедендік-тарифтік реттеудің жаңа кезеңін қалыптастырды.
Тарифтік механизмді қолданудың негізгі мақсаттары: реттеушілік, сауда-саяси және фискалдық. Оның тиімділігі көбіне нормативтік тәртіп пен қолдану ережелерінің айқындығына тәуелді.
Кедендік реттеудің маңызды құқықтық негіздерінің бірі — 1995 жылғы 20 шілдедегі Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан Республикасындағы кеден ісі туралы» қаулысы.
Қазақстан Республикасындағы кедендік төлемдер
Қазақстан Республикасында кедендік төлемдердің мынадай түрлері қолданылады:
-
1
Кедендік баж
Тауарды кедендік режимде декларациялау кезінде төленетін міндетті төлем.
-
2
Кедендік алымдар
Рәсімдеу, ілесіп алып жүру және сақтау секілді қызметтер үшін алынатын алымдар.
-
3
Алымдар
Лицензия беру және біліктілік құжатын рәсімдеу сияқты әрекеттер үшін төлемдер.
-
4
Алдын ала шешім үшін төлемақы
Жіктеме, шыққан елі, құнын айқындау әдіснамасы бойынша алдын ала шешім үшін.
Төлеу тәртібі
Төлеушілер, кедендік төлемдерді есептеу, төлеу, қайтару және өндіріп алу тәртібі, сондай-ақ кедендік төлемдер бойынша жеңілдіктер ҚР Кеден кодексімен айқындалады.
Қазақстан Республикасының кеден органдары демпингке қарсы, қорғау және өтемдік баждарды ҚР заңдарында белгіленген тәртіппен алуға міндетті.
Салықтарды есептеу және төлеу тәртібі ҚР-ның салық заңнамасына сәйкес белгіленеді.
Жеке тұлғалар тауарларды оңайлатылған тәртіппен өткізген кезде кедендік төлемдер мен салықтарды Қазақстан Республикасы Үкіметі бекіткен жиынтық кедендік төлем түрінде төлеуі мүмкін.
Кедендік төлем ставкаларының түрлері
Адвалорлық
Салық салынатын тауар құнына пайызбен есептеледі.
Ерекшелік (спецификалық)
Тауардың бірлігі үшін белгіленген нақты мөлшермен есептеледі.
Құрамдас
Жоғарыдағы екі тәсілді біріктіріп қолданады.
Кедендік төлемдердің негізгі түрлері: мазмұны мен қолданылуы
1) Кедендік баждар
Кедендік баждар тауарларды кедендік режимдерде декларациялау кезінде төленеді. Тауарды белгілі бір режимге орналастыру жағдайы Қазақстан Республикасының кедендік тарифіне сәйкес кедендік баж төлеуді көздеуі мүмкін.
Кедендік баж ставкаларын Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді және олар ресми жарияланғаннан кейін күнтізбелік 30 күн өткен соң күшіне енеді.
2) Кедендік алымдар
Кедендік алымдарға мыналар жатады:
- кедендік ресімдеу үшін кедендік алым;
- кедендік ілесіп алып жүру үшін кедендік алым;
- тауарларды сақтау үшін кедендік алым.
Көрсетілген іс-әрекеттерді орындауға байланысты кеден органдарының шығындары кедендік алым мөлшерін айқындаудың негізгі базасы болып табылады.
Кедендік ресімдеу үшін кедендік алым
Тауарлар мен көлік құралдарын негізгі кедендік ресімдеу кезінде ҚР Үкіметі белгілеген мөлшерде кедендік алым алынады.
Тауарларды сақтау үшін кедендік алым
Кеден органдарының меншігіндегі кеден қоймаларында және уақытша сақтау қоймаларында тауарларды сақтау үшін ҚР Үкіметі белгілеген мөлшерлерде алымдар алынады.
3) Алымдар
Кеден органдары алатын алымдарға мыналар жатады:
- лицензия бергені үшін алым;
- кедендік ресімдеу жөніндегі маманның біліктілік аттестатын бергені үшін алым.
Лицензия бергені үшін алымның мөлшерін Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайды.
4) Алдын ала шешім үшін төлемақы
Тауарлардың жіктемесіне, шыққан еліне және кедендік құнын айқындау әдіснамасына қатысты алдын ала шешім қабылдағаны үшін ҚР Үкіметі белгілеген мөлшерде төлемақы алынады.
Күрделі кеден тарифі және арнайы баждар
Күрделі кеден тарифі — айрықша жеңілдіктерді қамтитын тарифтік режим. Ол, әдетте, жабық экономикалық одақ қалыптастырған белгілі елдерге ғана қолданылып, кей жағдайларда дамушы елдерді де қамтуы мүмкін.
Жеңілдіктер мөлшерлемесі кейде нөлдік деңгейге дейін төмендеуі мүмкін, яғни бұл тауарды кедендік салықсыз әкелуге тең.
Сонымен бірге күрделі тариф демпингке қарсы және өтемақылық баждарды енгізуді қарастыра алады. Бұл жалпы жүктемені арттырып, тарифтің максималды мөлшерлемесін жоғары көтереді.
Мысал ретінде күрделі тариф қолданылатын елдер ретінде Конго, Венесуэла, Мали аталады.
Негізгі ұғымдар: тариф, кедендік тариф, кеден салығы
Тариф
Белгілі бір қызмет үшін ресми түрде бекітілетін ақы төлеу жүйесі. Мысалы: көлік тарифі, коммуналдық қызмет тарифі, кеден тарифі.
Кедендік тариф
Тауарлардың жүйеленген тізімі бойынша төленетін ақының мөлшерін айқындайтын мөлшерлемелер жүйесі; сыртқы сауданы нарықтық әдістермен реттеудің негізгі құралдарының бірі.
Кеден салығы
Тауарлар мен өзге де құндылықтар ел шекарасынан өткен кезде мемлекет белгілейтін ақша жинағы (салық). Ол өзге салықтар сияқты тауар бағасының өсуіне әсер етеді.
Қорытынды
Әр елдегі кеден қызметінің ұйымдастырушылық құрылымы елдің экономикалық даму деңгейіне, сыртқы экономикалық байланыстардың жан-жақтылығы мен ауқымына тәуелді. Кедендік тарифтер бүгінгі күні сыртқы сауданы реттеудің негізгі элементтерінің бірі болып саналады және оларды әлемнің жүзден астам елі қолданады.
Әлемдік тәжірибеде сыртқы сауданы реттеудің экономикалық әдістерінің өзегін тарифтік реттеу құрайды. Ол мемлекет шекарасынан өту кезінде экспорт-импорт ағымдарына әсер етіп, кедендік салық салудың әдісі мен тәртібін, салықтар мен тарифтердің түрлерін және кедендік жеңілдіктер беру қағидаларын айқындайды.
1991 жылғы 16 желтоқсанда тәуелсіз мемлекет ретінде жарияланған Қазақстан Республикасы халықаралық саудаға белсенді қатыса алады. Алайда сыртқы экономикалық қызмет те, ел ішіндегі қызмет те нақты құқықтық негізге сүйенуі тиіс. Халықаралық саудада әр ел өз кеден заңнамасына сәйкес әртүрлі шарттар ұсынатындықтан, сыртқы экономикалық қызметті жүзеге асыру кезінде серіктесті дұрыс айқындау қажеттілігі туындайды.
Осы тұрғыдан алғанда тауардың шыққан елін анықтаудың мақсаты — Қазақстан Республикасы аумағына әкелу және шекарадан әкету үдерісінде тарифтік және бейтарифтік реттеуді дұрыс қолдану.
Қолданылған әдебиеттер
- Андреевщев Р.Ю. «Один шаг вперед, два шага назад», электронды құжат: http: www.ebiblioteka sources article.
- Андреевщев Р.Ю. «Проблемы торгово-экономических отношений России и Казахстана». Доклад на научной конференции «Актуальные проблемы международных отношений в начале XXI века», ақпан 2001. РФ СІМ Дипломатиялық академия. http: www.ebiblioteka.
- Елемесов. «Халықаралық экономикалық қатынастар». Алматы, 2001 ж.
- Ержанов. «Халықаралық экономикалық қатынастар». Алматы, 1999 ж.
- Жуков Е.Ф. «Халықаралық экономикалық қатынастар». Мәскеу, 1999 ж.
- «К вопросу о межрегиональном приграничном сотрудничестве с Казахстаном». Ресейдің СІМ ТМД елдері Үшінші департаментінің анықтамасы, 2000 ж. шілде. www.ebiblioteka.
- Майдан-Әли Байгісиев. «Халықаралық экономикалық қатынастар». Алматы, 1998 ж.
- Мамыров Н.Қ. «Халықаралық экономикалық қатынастар». Алматы, 1998 ж.
- «Международная экономика», I том. Мәскеу: «Международные отношения», 2000 г.
- Николаенко В. «Россия и Казахстан». «Международная жизнь», 1998. №11–12.
- «Ресей–Қазақстан сауда-экономикалық сабақтастығы». Ресейдің СІМ ТМД елдері Үшінші департаментінің анықтамасы, 1999 ж. қыркүйек. www.ebiblioteka.
- Сахариев С.С., Сахариева А.С. «Әлем экономикасы», I том. Алматы, 2003 ж.
- Семенов К.А. «Халықаралық экономикалық қатынастар». Мәскеу, 1998 ж.
- Стюарт Ю. «Соглашение о партнерстве между ЕС и Казахстаном — спустя 5 лет». «Мысль», 2005, №2.
- «Саясат» журналы: «1999 жылдың I жартысындағы Қазақстан Республикасы экспортының даму тенденциялары». 1999 ж. тамыз.
- Токаев К. «Политика новой эпохи». РФ, 1999, №19.
- «Экономика Республики Казахстан». Ресейдің СІМ ТМД елдері Үшінші департаментінің анықтамасы, 1997 ж. қыркүйек.