Логистикалық менеджмент

Логистика түсінігі: мәні, шығу тегі және тарихи эволюциясы

Практикалық логистиканың пайда болуы мен дамуы көне дәуірден бастау алады. Гамбург университетінің профессоры Г. Павеллектің пікірінше, Рим империясы кезеңінде-ақ «логистер» немесе «логистиктер» мәртебесі бар қызметкерлер болған, олар азық-түлікті бөлумен айналысқан.

Біздің дәуіріміздің бірінші мыңжылдығында бірқатар елдердің әскери лексиконында логистика қарулы күштерді материалдық ресурстармен қамтамасыз ету және қорларды сақтау қызметімен байланыстырылды. Мысалы, Византия императоры VI Леон (б.з. 865–912) тұсында логистиканың міндеттері ретінде әскерді қаруландыру, әскери мүлікпен қамтамасыз ету және қажеттіліктерін уақтылы өтеу қарастырылған.

Әскери тәжірибедегі рөл: жеңіс пен жеңілістің факторы

Дарынды қолбасшылар қару-жарақтың, отынның, азық-түліктің және жабдықтың қажетті уақытта, қажетті жерде болуы жеңіске тікелей әсер ететінін әрдайым түсінді. Адамзат тарихындағы көптеген соғыстар әскерді жабдықтау ісінің қаншалықты ұйымдасқанымен байланысты нәтижеге жеткені немесе жеңілгені белгілі.

Логистикалық тәсіл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, әсіресе АҚШ әскерінде кеңінен қолданылды. Әскери өнеркәсіптің, тыл мен майдандағы жабдықтау базаларының және көліктің үйлесімді әрекеті қару-жарақ, жанар-жағармай және азық-түлікпен уақтылы әрі жүйелі қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.

Терминнің мағынасы және ұғымдық айырмашылықтар

Әскери мағынадағы қолданыс

Үлкен ағылшын-орыс сөздігі бүгінгі күнге дейін “logistics” сөзін әскери контексте тыл және жабдықтау, материалдық-техникалық қамтамасыз ету, тыл жұмысын ұйымдастыру деп аударады.

Философиялық-математикалық түбірі

Философиялық энциклопедияда логистика гректің “logistike” сөзінен тарайтыны айтылады: бұл — есептеу, пайымдау өнері. Ежелгі гректер практикалық арифметиканы (есептеу мен өлшеуді) теориялық математикадан бөлек «логистика» деп атаған. Бұл мән Батыс Еуропада XVII ғасырға дейін қолданылған.

Лейбниц логистиканы “calculus ratiocinator” — ой қорытындыларын есептеу — ұғымына жақын мағынада қолданған. 1904 жылы Женевадағы халықаралық философиялық конгресте бұл термин математикалық логиканы белгілеу үшін ұсынылған.

Маңызды ескерту: логистиканы логикамен шатастыруға болмайды. Логика — абстрактілі ойлаудың заңдары мен формаларын зерттейтін ғылым, ал логистика — ағымдарды жоспарлау, үйлестіру және басқару тәжірибесі мен әдістері.

Логистика ғылым ретінде: Джоминиден бастап қалыптасуы

Логистика бойынша алғашқы ғылыми еңбектердің авторы ретінде XIX ғасырдың басындағы француз әскери маманы Антуан-Анри Джомини жиі аталады. Ол логистиканы “әскерлерді маневрлеудің практикалық өнері” деп анықтаған.

Джоминидің түсіндіруінше, логистика тек тасымалдаумен шектелмейді: оған жоспарлау, басқару, жабдықтау, әскер орналасатын орындарды анықтау, сондай-ақ көпір, жол сияқты инфрақұрылымдық жұмыстар да кіреді. Логистика әскери ғылым ретінде XIX ғасырдың ортасында жүйелі түрде қалыптаса бастады.

Экономикадағы логистика: материал, ақпарат және қаржы ағымдарын басқару

Логистиканың дамуының тағы бір ірі бағыты — экономикалық бағыт. Мұнда логистика өндіріс және айналым салаларындағы материалдық ағымдарды, сондай-ақ олармен байланысты ақпараттық және қаржылық ағымдарды тиімді басқаруға бағытталған ғылыми-практикалық қызмет ретінде түсіндіріледі.

1960–1970 жылдар: кең таралуының себептері

Экономикада логистиканың кең қолданылуы 1960–1970 жылдарға сәйкес келеді және байланыс технологиялары саласындағы жетістіктермен тығыз байланысты. Шикізат, бөлшектер және дайын өнім қозғалысының барлық кезеңдерін ішкі бақылау мүмкіндігі пайда болғанда, дәстүрлі басқару үлгілеріндегі шығындар айқынырақ көрінді.

Логистиканы қолданудан алынатын экономикалық ұтыс компанияларды тауарларды жылжыту саласында әріптестікке және үйлестіруге ынталандырды. Практикалық әлеуетін алғашқылардың бірі болып Пол Конверс пен Питер Друкер атап өтіп, оны “шығындарды үнемдеудің соңғы шегі” және “экономиканың танылмаған материгі” деп сипаттады.

Логистиканың ортақ белгілері

Үйлесімділік: Қызметтер мен бөлімдердің өзара байланысын күшейту
Рационалдық: Ресурстарды ең тиімді тәсілмен пайдалану
Дәл есептеу: Шешімдерді дерек пен есепке сүйеніп қабылдау

Кейін көптеген зерттеушілер логистиканың фирманың жоспарлауы мен стратегиялық басқаруында маңызды орын алатынын атап өтті. Бұл логистиканың дәстүрлі тар түсініктен шығып, басқарудың интегралды құралына айналғанын көрсетеді.

XX ғасырдағы эволюция: негізгі тарихи кезеңдер

1920–1950 жылдардың басы: “фрагментаризация”

Бұл кезеңде логистика идеясы бизнестегі материалдық ағымдарды интегралды басқару құралы ретінде әлі толық сұранысқа ие болмады. Дегенмен өндіріс, тасымалдау, қоймалау секілді жекелеген функциялар құрамдас шығындарды төмендету тұрғысынан маңызды болды.

Соған қарамастан, кейін логистикалық концепцияны енгізуге алғышарттар қалыптасты: қорлар мен тасымалдау шығындарының өсуі, тарифтердің қымбаттауы, маркетинг концепциясының пайда болуы және әскери логистиканың даму тәжірибесі.

1950-жылдардың ортасы – 1970-жылдар: қалыптасу (“концептуализация”)

Бұл кезең, әсіресе АҚШ-та, логистиканың теориясы мен практикасының жедел дамуымен ерекшеленді. Дистрибьюцияны жақсарту мүмкіндігі, алдымен, шығындарды төмендету тұрғысынан маңызды фактор ретінде қарастырылды. Питер Друкер дистрибьюцияны “көбіне еленбейтін, бірақ американ бизнесінің ең сенімді саласы” деп атаған.

Бұл кезеңнің өзегі — жалпы шығындар концепциясы: дистрибьюциядағы шығындарды қайта құрылымдау арқылы тауарды өндірушіден тұтынушыға жеткізудің жалпы шығын деңгейін төмендетуге болады.

Мысалы, тасымалды автокөліктен әуе көлігіне ауыстыру аралық қоймалар қажеттілігін азайтуы мүмкін: тасымал қымбаттаса да, қорларды сақтау, басқару және қоймалау шығындары қысқарып, жалпы деңгей төмендейді. Бұл қор мен тасымал секілді логистикалық қызметтердің өзара байланысын айқын көрсетеді.

Технология мен менеджмент ықпалы

Логистикалық ойлаудың дамуына компьютерлік техника мен ақпараттық технологиялардың бизнеске енуі күшті әсер етті. Көлік түрін таңдау, қоймалар мен өндірісті орналастыруды оңтайландыру, маршрутизация, көп ассортиментті қорларды басқару, сұраныс пен ресурстарды болжау сияқты міндеттерді есептеу құралдарынсыз шешу барған сайын қиындай түсті.

Сонымен қатар, қор қалыптастыру стратегиясы өзгерді: көптеген өндірушілер дайын өнімнің ірі қорын өзінде ұстамай, оны дистрибьюция арналарына ығыстыруға тырысты. Бұл көтерме және бөлшек саудадағы делдалдарға қор деңгейін басқару, тасымалдау және қойма инфрақұрылымын ұйымдастыру жауапкершілігін арттырды. Мұндай қайшылықтарды тиімді шешу логистикалық үйлестіру қажеттілігін күшейтті.

1960-жылдардың соңы – 1970-жылдар: бизнес-логистиканың интегралды концепциясы

1960-жылдардың соңында Батыста, әсіресе АҚШ-та, менеджменттің интегралды құралы ретіндегі бизнес-логистика концепциясы қалыптасты. Негізгі мазмұны мынаған келіп саяды: логистика — белгілі бір уақытта және белгілі бір жерде тауарлар сұранысы мен ұсынысын үйлестіруге әрі жылжытуға әсер ететін қызметтердің барлығын басқару.

Алайда бұл тәсілді енгізу көптеген фирмаларда ұйымдық қарсылыққа ұшырады: дәстүрлі функцияларға үйренген менеджерлер ішкі өзгерістерге дайын болмады, ал бухгалтерлік есеп жүйелері логистикалық шығындарды бөлу мен бақылауға жеткілікті бейімделмеді.

1970-жылдардың соңы: “таралау-орау” революциясы және контейнеризация

1970-жылдардың соңында Батыста қойма процесін және оның операциялық құрамын түбегейлі өзгерткен “таралау-орау” революциясы аяқталды. Тара мен ораудың жаңа түрлері, қазіргі автоматтандырылған қойма кешендері кең тарады, ал жүктерді контейнерлеу белсенді енгізіле бастады.

Орауды стандарттау және паллет өлшемдерін біріздендіру дистрибутивті логистикалық жүйелерде елеулі экономикалық тиімділік берді.

1980–1990 жылдар: “логистикалық ренессанс”

АҚШ-тың Мичиган университетінің профессоры Дональд Бауэрсокс бұл кезеңді “логистикалық ренессанс” деп атаған. Негізгі идея — бизнестің соңғы мақсатына минималды шығынмен жету үшін “сатып алу – өндіріс – дистрибьюция – сату” тізбегіндегі функцияларды және логистикалық әріптестерді барынша интеграциялау.

Бұл өрлеуге ақпараттық технологиялардың революциясы, дербес компьютерлердің жаппай енгізілуі, рыноктардың ғаламдануы, мемлекеттік реттеудің өзгеруі, TQM философиясының таралуы, стратегиялық одақтардың өсуі және бизнес құрылымдарының жаңаруы ықпал етті.

Ақпараттық байланыс және стандарттар: EDI, EDIFACT, SWIFT

Электронды ақпарат қазіргі рынок инфрақұрылымының негізгі компонентіне айналды. Логистиканы ілгерілетуде банкаралық төлем жүйелері (SWIFT және SWIFT II), сондай-ақ серіктестер арасындағы дерек алмасуды қолдауға арналған EDI (Electronic Data Interchange) және EDIFACT стандарттары маңызды рөл атқарды.

Спутниктік телекоммуникациялар және өзге байланыс жүйелері алыстағы материалдық ағымдарды нақты уақытқа жақын режимде бақылауға мүмкіндік беріп, тек материалдық емес, сонымен бірге ілеспе ақпараттық ағымдарды басқарудың маңызын күшейтті.

Ғаламдану және халықаралық логистика

Экономиканы интеграциялау және бизнесті ғаламдандыру халықаралық логистикалық жүйелердің қалыптасуын жеделдетті. Ірі компаниялар әлемдік рынокқа бағытталған стратегияларды дамытып, шикізат, бөлшектер және еңбек ресурстары қолжетімді өңірлерде өндірісті орналастыруға ұмтылды.

Сауда, кеден және өзге кедергілердің әлсіреуі шекара арқылы тауарлар мен қызметтердің еркін қозғалысын кеңейтіп, халықаралық логистикалық үйлестірудің маңызын арттырды. Бұл көлік түрін таңдау, қорларды басқару әдістері, байланыс және ақпарат жүйелерін жобалау секілді шешімдерге жаңа талаптар қойды.

Серіктестік пен альянстардың өсуі

1980-жылдардан бастап бизнестегі сенімсіздік пен қатаң қарсыластықтың орнын әріптестік пен альянстар басты. Интегралды логистика шеңберінде компаниялар дайын өнім қорларын жоспарлау және басқару, тасымалдау, жүктерді өңдеу, сауданы ұйымдастыру сияқты бағыттарда үйлестірудің тиімді жолдарын іздеді.

Нәтижесінде, “логистикалық ренессанс” кезеңінде логистика көптеген ұйымдар үшін бәсекелестік артықшылыққа айналып, интеграцияланған логистикалық концепцияларды қолданған фирмалар өз позицияларын күшейтті.

Қорытынды: қазіргі үрдістер және келешекке ықпал

Қазіргі кезеңде логистикалық концепцияның әрі қарай эволюциясына әсер ететін негізгі үрдістер ретінде өнеркәсіп өндірісінің құлдырауы, маманданудың тереңдеуі, сауда серіктестерімен жаңа форматтағы қатынастар, әлемдік интеграциялық үдерістердің дамуы және барлық салалардағы бәсекелестіктің күшеюі аталады. Бұл факторлар логистиканы ұйымдардың тиімділігі мен тұрақты дамуын айқындайтын негізгі басқару құралдарының бірі ретінде одан әрі нығайта түседі.