Қазақ халқының әдет - ғұрып әндері

Қазақ қоғамында ән мен күй — баланың дүниеге келген күнінен бастап, адамның өміріндегі әрбір маңызды белесті ерекше мәнге бөлейтін рухани арқау. Шілдехана, тұсаукесер, атқа мінгізу, сүндетке отырғызу, қыздың құлағына алғашқы сырға тағу, құда түсіп сырға салу, келін түсіру, қыз айттыру, сондай-ақ Ұлыстың ұлы күні, Ораза айт, Құрбан айт сияқты мейрамдардың бәрі де музыкасыз өтпеген.

Халық жалаң сөзден гөрі әнмен айтылған өлеңнің жүрекке тез сіңіп, жадта ұзақ сақталатынын ерте аңғарған. Әуен сөздің салмағын арттырып, ойды ықшам да әсерлі түрде жеткізеді.

Музыканың бастауы: сөз, үн және тұрмыс

Музыканың ең алғашқы ұшқыны — сөзді дыбыстаудағы әуезділік. Сөзді созыңқырап, ырғақпен айту әуен тудырады. Сөз бен әуеннің тоғысқан тұсы тұрмыста ертеден байқалған: мал шақырғанда сиырды «аухаулау», түйені «көс-көстеу», жылқыны «құру-құрулау», қойды «түшәйттеу» сияқты үн қатулар — музыкалық дыбыстардың алғашқы элементтері ретінде көрінеді. Табиғат қойнауында адасқан адамдардың бірін-бірі дауыстап шақыруы да осы қатарға жатады.

Бесік жыры мен ойын өлеңдері: әлеуметтенудің алғашқы мектебі

Бесік жыры, санамақ, «Бас бармақ, балаң үйрек…», «Бақа, бақа, бақ, бақ» тәрізді ойын өлеңдері — жас баланы әлеуметтендірудің негізгі құралдарының бірі. Қысқа да әуезді мәтіндер арқылы анасы баланы дене мүшелерімен таныстырады, ал әуен баланың құлағын тілдің дыбысталуына, сөз құрамын естіп пайымдауға баулиды.

Ойын өлеңдері кейін «Ақ терек, көк терек», «Ақ сандық, көк сандық» сияқты үлгілермен жалғасады. Бұл ойындардың астарында ғасырлар бойы рулық-туыстық, отбасылық қауымдастықта өмір сүрген қоғамның тәрбиелік міндеті жатқан: туысқандық байланысты күшейту, өзара қамқорлық, ұжымдасу, бірлесіп әрекет ету. Ойын кезінде балалар бір әуенді бірігіп айтып, қол ұстасып, қарсы топты тоқтатуға тырысады — бұл да бірліктің тәжірибелік сабағы.

Өтпелі кезең әндері: сыңсу, жар-жар, беташар

Бала есейіп, бозбала мен бойжеткен жасына жеткенде, ойын әуендерінің орнын ғашықтық әндер, терме, толғау, жыр-дастан, қисса, сондай-ақ домбыра мен қобыз күйлері басады. Музыкалық дыбыс — адамның жан дүниесіндегі құбылыстарды білдірудің бір тілі.

Қазақ дәстүрінде қыздарды көбіне қан араласы жоқ, сүйекшатысы жоқ өзге елге ұзату кең тараған. Бұрын бір елден екінші елге жету үшін айлап жүру қажет болғандықтан, ұзатылған қыз туған жұртын сағынып, ұзақ жылдар бір көруге зар болуы да мүмкін еді. Сондықтан сыңсуда «барар жердің» белгісіздігі мен қимастық мұңы қатар өріледі.

Күнтізбелік ғұрыптар және еңбекпен байланысқан әндер

Әдет-ғұрып әндері мазмұны мен образдық құрылымына қарай тұрмыстық және өндірістік түрлерге бөлінеді. Оларда халықтың қоғамдық және еңбек әрекеттері, табиғатқа қатынасы бейнеленеді. Жыл айқындалған тұстарда орындалатын Наурыз әндері жаңа жылды қарсы алу күндері айтылған.

Ән, ойын, би қатар жүретін күнтізбелік әдеттер мен сенімдердің тамыры өте көне дәуірлерге кетеді: адамзат аңшылықтан жер өңдеуге, мал өсіруге бет бұрған кезеңдерде қалыптасқан ғұрыптық тәжірибелер уақыт өте мәдени қабатқа айналған.

Жарапазан, бәдік, арбау: тілектің де, емнің де әуені

Қазақтың әдет-ғұрып мәдениетінде жарапазан (жарамазан) сияқты құттықтау әндері ерекше орын алады. Олар көне заманнан бері Орта Азия халықтары арасында айтылып, Рамазан айында бір топ жастың үй-үйді аралап, үй иелерін құттықтап, сыйлық алуымен байланысты болған. Жарапазан мәтінінде амандық-саулық, мал-жанның көп болуы, жайылымның отты-молды болуы сияқты тілектер айтылады.

Мұндай үлгілер халықтың табиғаттың тылсым күшін сөз бен әуен арқылы игеруге, құрғақшылықта жауын тілеуге, бәле-жаладан сақтануға болады деген көне түсініктерінен хабар береді.

Той мен қаза үстіндегі өлеңдер: қоғам жадының жүйесі

Тұрмыс-салт жырларының қалың қабаты — той өлеңдері және өлік шығару ғұрпына қатысты жоқтау, көңіл айту, естірту үлгілері. Бұлар белгілі бір жүйемен топтасып, әдет-ғұрып, дәстүр, дағды ережелері мен қоғамдық қатынастардың тұтас кешенін байланыстыратын буын қызметін атқарады.

Жоқтау — жақын адам қайтыс болғанда айтылатын жүрек толқытарлық жыр. Естірту мен көңіл айту да осы қатарға қосылып, қайғыны ортақтасу мәдениетін қалыптастырады. Мұнда ән адамды жылауға «итермелеу» үшін емес, ішкі күйді реттеп, қасіретті сөзге сыйғызуға, қоғамның жұбату тәжірибесін іске қосуға қызмет етеді.

Жар-жардың сахналық серпіні: күлкі мен келісім мәдениеті

Үйлену тойында айтылатын «Жар-жар» көбіне кезектесе орындалады: бірде жігіт, бірде қыз бастайды, ал қайырманы көпшілік бірігіп шырқайды. Ән айтысқа ұласып, әзілге тапқыр жауап қайтару арқылы жиналған жұрттың көңілін көтереді. Кейде ділмәр жігіттердің бірі әйелше киініп немесе басына орамал байлап алып, орындаушыларға жеңіл әзіл аралас мәтін «сыбырлап» көмектесетін көріністер де болған.

Күй, жыр және тарихи жады

Кең тараған әндер мен күйлер адамға мейірім нұрын ұялатып, ауыртпалықты бір сәтке жеңілдетеді. Қазақ музыкасының өзегінде жастарға арналған өнеге-тәлім де жатады. Мәселен, 1723 жылғы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» секілді тарихи қасіреттер музыкалық шығармашылықта өшпес із қалдырды.

Қорқыт күйлері, әл-Фарабидің музыкалық трактаттары, Құрманғазы мен Динаның күйлері, Жамбыл мен Кененнің жыр-толғауы — дәуір тынысын, әлеуметтік қайшылықтарды, еркіндікке ұмтылысты, адам жанын және табиғат суретін әуен арқылы айқын бейнелеген рухани мұра.

Музыка — рухани азық және эстетикалық тәрбие құралы

Музыка — халықтың ғасырлар бойғы мәдени толғамының бір арнаға құйылған жемісі. Ол өмір құбылыстарын адам сезімімен қабыстырып, дыбыстардың үйлесімі арқылы әсерлі бейнелейді. Сөзбен жеткізу қиын нәзік сезімді, ұшқыр қиялды жеткізетін де — осы өнер.

Философиялық-эстетикалық заңдылықтарға сүйенсек, жеке тұлғаның рухани дамуына көркемөнер мен мәдениеттің ықпалы ерте заманнан белгілі. Қазақ даласының ғұламалары (әл-Фараби, Ибн Сина, Дәруіш Әли және т.б.) музыка теориясы мен тәжірибесінің дамуына елеулі үлес қосқан.

Қазақстанның музыка өнері жанрлық тұрғыдан бай. Халықтың өз елінде де, шетелде де құрметке бөленген сазгерлері мен орындаушылары — ұрпақтан ұрпаққа жеткен осы дәстүрлі мектептің заңды жалғасы.

Бүгінгі жалғастық: жаңа салттардағы жаңа әуен

Қазіргі кезеңде қазақ қоғамында жаңа салт-дәстүрлер де қалыптасып, дамып келеді: достық сипаттағы музыкалық сайыстарда дәуірлік оқиғалар айтылып, батырлар мадақталады; еңбек жетістіктері әнмен өрнектеледі. Үйлену тойы, нәрестені тіркеу қуанышы, төлқұжатты салтанатты тапсыру, әскер қатарына шығарып салу сияқты рәсімдер де музыкамен әрленеді.

Ұлттық музыканы терең үйрену — музыка мәдениетінің берік іргетасын қалайды. Ата-бабадан қалған бауырмалдық, қайырымдылық, әдептілік, үлкенді құрметтеу, ел мен жерді сүю сияқты қасиеттер күнделікті өмірде орнығуы үшін ұлттық музыканың тәрбиелік рөлі ерекше.

Әдебиеттер

1. 1. Қазақтың тәлімдік ойлары антологиясы. Алматы: Ғылым, 1998.
2. 2. Қазақ халқының әдет-ғұрып әндері. Алматы: Рауан, 2002.