Сыбайлас жемқорлық қылмыстарының түсінігі туралы қазақша реферат
Кіріспе
Аристотель айтқан ойдан бері екі жарым мың жылға жуық уақыт өтті. Соған қарамастан, қоғамның ең қауіпті әлеуметтік дерттерінің бірі — сыбайлас жемқорлықты толық жою адамзатқа әлі мүмкін болмай отыр. Бұл құбылыс мемлекеттің беделін әлсіретіп, азаматтардың құқықтары мен қауіпсіздігіне, әділдікке және экономикалық дамуға тікелей қауіп төндіреді.
Түсінік және Қазақстандағы бастау
Анықтама
«Сыбайлас жемқорлық» ұғымы (латынша corruptio) пара берумен ғана шектелмейді. Ол — лауазымды тұлғаның өз қызметтік өкілеттігін жеке басының пайдасы үшін тікелей пайдалануы, яғни мемлекеттік билікке сенімді теріс қолдану.
Қазақстандағы құқықтық негіз
Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің институционалдық бастауы 1992 жылдың басынан айқын көріне бастады. Соның ішінде Қазақстан Республикасы Президентінің 17.03.1992 ж. № 684 Жарлығымен ұйымдасқан қылмыс пен сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті күшейту шаралары бекітілді.
Тәсілдер: алдын алу мен тиімді ықпал
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің жолдары әртүрлі: алдын ала сақтандыру, бақылауды күшейту, жауаптылықты қатаңдату, институционалдық реформа, сондай-ақ қоғамдық бақылауды кеңейту. Тәжірибе көрсеткендей, ең тұрақты нәтижеге көбіне алдын алу шаралары мен ашықтыққа сүйенген жүйелер жеткізеді.
Халықаралық тәжірибе: салыстырмалы көрініс
АҚШ: операциялық тексерістер
АҚШ-та 1960–1970 жылдары «Шейх операциясы» ретінде белгілі болған оқиғалар орын алды. ФБР агенттері шығыстық шейх бейнесінде ірі шенеуніктердің, конгрессмендердің және штат губернаторларының кеңселеріне барып, пара ұсыну арқылы олардың адалдығын тексерді. Нәтижесінде қоғамдық резонанс күшті болып, көптеген тұлғалар қызметінен кетуге мәжбүр болды.
Сингапур және Гонконг: «жазадан бұрын — алдын алу»
Бұл елдерде басты қағида — қылмысты жазалаудан бұрын оның алдын алу. Алдын алу шаралары жүйелі түрде күшейтіледі. Сонымен қатар сыбайлас жемқорлық фактілері бойынша күдікке ілінген тұлғадан кіріс көздерін түсіндіруді талап ету тәжірибесі кең тараған.
Жаза және ынталандыру: әр елдегі амалдар
| Ел | Тәсіл/жаза | Ерекшелік |
|---|---|---|
| Германия, Франция | 6–10 жылға дейін бас бостандығынан айыру немесе пара сомасының екі есесі мөлшерінде айыппұл | Жаза мен қаржылық санкция қатар қолданылады |
| АҚШ | 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру немесе 10 000 долларға дейін айыппұл | Федералдық деңгейде қатаң жауаптылық бар |
| Жапония | 7 жылға дейін түрме | Жаза мерзімі салыстырмалы түрде жоғары |
| Қытай | Өмір бойына бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы | Ең қатаң санкциялар қолданылатын жүйелердің бірі |
| Оңтүстік Корея | Хабарлаған адамға анықталған сомадан пайыздық сыйақы | Көп жағдайда хабарлаушылар — әріптестер |
| Жаңа Зеландия | Мемлекеттік қызметкерлердің жоғары жалақысы, бонус және марапаттау жүйесі | Ынталандыру арқылы тәуекелді төмендету |
Бұл салыстыру бір қорытындыға жетелейді: сыбайлас жемқорлықты бір ғана құралмен жеңу қиын. Қатаң жаза да, ынталандыру да, алдын алу да — жүйелі түрде және бір-бірін толықтыра қолданылғанда ғана нәтижелі.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат: кең мағына
Сыбайлас жемқорлықты бірден жойып жіберу мүмкін емес, бірақ бұл бағытта тоқтап қалуға да болмайды. Нақты бір пара алушыны әшкерелеумен шектелу — мәселенің түбіріне әсер етпейді. Жағдайды тек қылмыстық қудалаумен немесе заңнаманы жетілдірумен ғана өзгерту қиын: ауруды оның себептеріне ықпал ету арқылы ғана емдейміз.
Негізгі қағида
Табыстың кілті — мемлекеттік органдардың, азаматтық қоғам институттарының және құқық қолдану тәжірибесінің бір бағытта, үйлесімді жұмыс істеуі.
Қылмыс объектісі туралы ұғым
Неге «қылмыстық қол сұғушылық» түсінігі қолданылады?
Заңнамада, сот практикасында және құқықтық әдебиеттерде «қылмыс» ұғымымен қатар «қылмыстық қол сұғушылық» ұғымы жиі қолданылады. Бұл кездейсоқ емес: адамның белгілі бір іс-әрекеті қорғалатын қоғамдық қатынастарға қол сұққан кезде ғана қылмыстық деп танылады — ол нақты залал келтіреді немесе залал келтіру қаупін тудырады.
ҚР ҚК міндеттері (ҚК 2-бап)
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын, заңды мүдделерін, меншікті, ұйымдардың құқықтарын, қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті, қоршаған ортаны, конституциялық құрылысты және аумақтық тұтастықты, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін, сондай-ақ бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігін қылмыстық қол сұғушылықтан қорғауды көздейді.
Практикалық маңызы
Қылмыстық қол сұғушылық объектісін дұрыс түсіну үлкен практикалық мәнге ие: ол қылмыстық әрекеттерді қылмыстық емес әрекеттерден ажыратуға мүмкіндік береді. Себебі қылмыстық-құқықтық қорғаудың объектісі ретінде барынша маңызды қоғамдық қатынастар танылады.
Объектілерді жіктеу: теориялық пікірталастар
Негізгі идея
Қылмыстық-құқықтық теорияда қылмыс объектісін жіктеудің дәстүрлі үлгісі — үш мүшелік жүйе: жалпы, топтық және тікелей объект. Дегенмен уақыт өте келе бұл көзқарасқа сын айтылды: кейбір ғалымдар тікелей объект топтық объектімен қабаттасып кететінін көрсетсе, енді біреулері керісінше жіктеу санын қысқартуды ұсынды.
А.Н. Трайниннің тезисі
А.Н. Трайниннің тұжырымы бойынша, еш нәрсеге қол сұқпайтын қылмыстың болуы мүмкін емес. Бұл — дәлелдеуді қажет етпейтін аксиома, өйткені қылмыс мәні жағынан әрқашан белгілі бір қорғалатын қатынасқа бағытталады.
Н.И. Коржанскийдің вертикаль жіктеуі
Н.И. Коржанский объектілерді вертикаль бойынша төрт сатыға бөледі:
- 1 Жалпы объект — құқық тәртібі, қоғамдық қатынастардың бүкіл жиынтығы.
- 2 Топтық объект — қоғамдық өмірдің бір өрісін құрайтын біртектес қатынастар тобы (мысалы, меншік, жеке адам).
- 3 Түрлік объект — бір түрдегі қоғамдық қатынастар (мысалы, өмір, жеке меншік).
- 4 Тікелей объект — нақты қоғамдық қатынас (мысалы, нақты адамның өмірі, нақты адамның мүлкі).
Қылмысты саралауда объектінің рөлі
Саралау — ой еңбегінің күрделі процесі
Қылмысты саралау логиканың заңдарына, категориялары мен тәсілдеріне сүйенетін танымдық процесс. Іс-әрекетті дұрыс саралау үшін алдымен қылмыстың жалпы құрамының төрт элементі бойынша фактілік мән-жайлар жүйеленеді: объект, объективтік жағы, субъект, субъективтік жағы. Одан кейін ҚК Ерекше бөліміндегі нормалардың заңды белгілері де осы төрт элемент бойынша салыстырылады.
Жалпы объект
Құқыққа қарсы әрекеттің қай құқық бұзушылықтар тобына жататынын шамалап анықтауға көмектеседі.
Топтық объект
Қажетті бапты бүкіл кодекстен емес, Ерекше бөлім ішіндегі нақты тараулардан іздеуге мүмкіндік береді. Саралауда маңызы өте жоғары.
Тікелей объект
Бір тараудың ішіндегі ұқсас құрамдарды ажыратуға қызмет етеді және қоғамдық қауіптіліктің нақты сипатын ашады.
Ажырату мысалдары
Судьяны қорлау — әділсот органдарының қалыпты қызметіне қол сұғу ретінде ҚК-тің 342-бабы бойынша жауаптылық туындатуы мүмкін.
Өкімет өкілін қорлау — басқару тәртібіне қол сұғу ретінде ҚК-тің 320-бабы бойынша саралануы мүмкін.
Бұл мысалдар топтық объектіні айқындауда жәбірленуші тұлғаның құқықтық мәртебесі маңызды екенін көрсетеді.
Субъект белгілерінің ықпалы
Кей жағдайларда бірдей әрекет әртүрлі тараулар бойынша саралануы мүмкін, өйткені қол сұғудың топтық объектісі субъектінің мәртебесіне қарай өзгереді. Мәселен, денсаулыққа қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіру жалпы жағдайда ҚК-тің 104-бабымен қарастырылса, әскери қызметшінің дәл сондай әрекеті әскери қызметті өтеу тәртібіне қол сұғу ретінде ҚК-тің 370-бабы бойынша саралануы ықтимал.
Тікелей объект: негізгі, қосымша және факультативтік
Тәжірибеде көптеген қылмыстық әрекеттер бір мезетте бірнеше объектіге қол сұғуы мүмкін. Сондықтан қылмыстық құқық теориясында тікелей объект: негізгі, қосымша және факультативтік болып бөлінеді.
Негізгі объект
Құрамды дұрыс баппен саралау үшін шешуші мәнге ие.
Қосымша объект
Көп объектілі құрамдарға тән. Мысалы, қарақшылықта меншік — негізгі, жәбірленушінің денсаулығы — қосымша объект.
Факультативтік объект
Әрдайым бола бермейді, бірақ қауіптілікті арттырады. Жаза тағайындауда және залалды өтеу мәселесінде ескеріледі.
Мысалы, бұзақылықта қоғамдық тәртіпке қол сұғу — негізгі объект; ал азаматтың денсаулығы мен ар-намысы көбіне факультативтік объект ретінде көрінеді. Әрбір бұзақылық әрекетінде міндетті түрде жеке адамға немесе мүлікке залал келуі шарт емес.
Қылмыстың заты: қашан шешуші болады?
Заттың саралауға ықпалы
Кейбір жағдайларда қылмыстың объектісін дұрыс анықтау үшін қылмыстың заты маңызды рөл атқарады. Мысалы, дәріханадан ұрланған заттың сипаты шешуші болуы мүмкін: егер наркотикалық дәрілер ұрланса, қол сұғу халық денсаулығына қарсы қылмыс ретінде (ҚК 260-бап) бағалануы ықтимал; ал басқа дәрілік құралдар ұрланса, ол меншікке қарсы қылмыс (ҚК 175-бап) ретінде саралануы мүмкін.
Факультативтік белгі ретінде
Теоретиктердің көпшілігі қылмыс затын құрамның факультативтік белгісіне жатқызады: кейбір қылмыстарда зат саралауға әсер етпейді. Мысалы, тағылық (ҚК 258-бап) кезінде қандай мүліктің бүлінгені әрдайым шешуші болмайды.
Заты болмайтын құрамдар
Кейбір қылмыстарда материалдық «зат» мүлде болмайды немесе негізгі мәнге ие емес: адам өлтіру, зорлау, жала жабу, сотты құрметтемеу, қашқындық және т.б.
Қорытынды мән
Қылмыстың заты — объектінің орнына жүрмейді және құрамның өзге элементтеріне де толықтай қосылмайды. Дегенмен кінәлі тұлға белгілі бір материалдық игілікке әсер ету арқылы жеке адамға, қоғамға немесе мемлекетке зиян келтірген кезде, қылмыстың заты саралауға да, жаза тағайындауға да ықпал етуі мүмкін.