Болжам верификациясы
Болжаудың сараптық әдістері
Сарапшы — болжау объектісіне қатысты бағалауды қалыптастыру үшін тартылатын білікті маман. Сарапшы топ — белгілі бір ережелер бойынша қалыптасқан сарапшылар ұжымы.
Болжамның міндетіне байланысты сарапшының немесе сарапшылар тобының пайымы мен пікірі сараптық бағалау деп аталады. Бірінші жағдайда жеке сараптық (болжамдық) бағалау, ал екінші жағдайда ұжымдық сараптық (болжамдық) бағалау термині қолданылады.
Сарапшының кәсіптік білімі, интуициясы және тәжірибесі негізінде болжау объектісіне қатысты сенімді әрі нақты бағалау жасай алу қабілеті құзырлылық ұғымымен сипатталады. Бұл құзырлылықтың құзырлылық көрсеткіші деп аталатын сандық өлшемі болады.
Ұжым үшін де осы қағида сақталады: сараптау тобының құзырлылығы — топтың тұтас пікірі ретінде болжау объектісіне қатысты сенімді, нақты бағалаулар жасай алу қабілеті. Топтың құзырлылығының сандық өлшемі топқа кіретін жеке сарапшылардың құзырлылық көрсеткіштерін жалпылау арқылы анықталады.
Болжаудың сараптық әдісі — сараптау ақпаратына негізделген болжау әдісі. Теориялық тұрғыдан бұл әдісті қолданудың негізділігі әдістемелік тұрғыдан дұрыс алынған сараптық пайымдаулардың ғылымда қабылданған сенімділік критерийлеріне сай келуімен дәлелденеді.
3-кесте. Болжаудың негізгі сараптау әдістері
Әлеуметтік-экономикалық болжамдарда кең қолданылатын тәсілдер
| № | Әдіс | Қысқаша сипаттама |
|---|---|---|
| 1 | Дельфилық | Бірнеше тур бойы сарапшыларға тәуелсіз әрі жасырын түрде сұрақ қою арқылы келісілген бағаны анықтау. Әр турдан кейін қатысушыларға алдыңғы тур нәтижелері хабарланады. |
| 2 | Жеке сараптау бағалауы | Ақпарат көзі ретінде бір сарапшының бағалауын қолдану. |
| 3 | Интервью | Сұрақ-жауап сызбасы бойынша сарапшымен болжау жасаушының әңгімесіне негізделген сараптық бағалау әдісі. |
| 4 | Идеялардың ұжымдық бірлесуі |
Нақты проблеманы бірлесіп шешу арқылы шығармашылық белсенділікті ынталандыруға негізделеді. Негізгі ережелер:
Осы әдіс негізінде идеялардың басқарылатын бірлесуі, деструктивті салыстырмалы бағалау, ынталандырылған бақылау сияқты түрлері қолданылады. |
| 5 | Ұжымдық сараптау бағасы | Топ мүшелерінің тәуелсіз жеке бағалауларын өңдеу арқылы сарапшылар тобының жалпыланған бағасын айқындау. |
| 6 | Матрицалық | Жеке аспектілер арасындағы байланыстарды сараптық бағалау нәтижелерін матрица түрінде түсіндіру. |
| 7 | Морфологиялық матрица | Морфологиялық тәсілді қолданатын болжаудың матрицалық әдісі. |
| 8 | Морфологиялық | Болжау объектісінің құрылымын айқындау, элементтердің әртүрлі мәндерін және олардың ықтимал үйлесімдерін таңдау мен бағалау. |
| 9 | Болжамды сценарий құру | Әртүрлі фондық болжамдар жағдайында объект дамуының ықтимал күй-жайының жүйелілігін орнату. |
| 10 | Эвристикалық болжам | Эвристикалық тәсілдер мен логикалық талдауға сүйеніп, сараптық бағалаулардың «іздеу ағашын» құру және қысқарту. |
| 11 | Сараптау комиссиялары | Объекттің жекелеген аспектілері бойынша жасалған болжамдарды сарапшылар тобы бағалап, бірыңғай құжатқа біріктіру. |
Верификация әдістері
Верификация (верификацияланушылық принципіне сәйкес) — болжамдардың сенімділігін, дәлдігін және негізділігін тексеру үдерісі.
4-кесте. Болжамдарды верификациялау әдістері
Тексеру тәсілдерінің қысқаша мазмұны
| № | Верификация түрі | Қысқаша сипаттама |
|---|---|---|
| 1 | Инверсті | Болжамдық ретроспекция кезеңінде қолданылған болжамдық үлгінің адекваттылығын тексеру арқылы верификациялау. |
| 2 | Консеквентті | Алдын ала болжамдардан болжамды аналитикалық немесе логикалық жолмен шығару. |
| 3 | Жанама | Басқа зерттеушілер/жасаушылар алған болжамдармен салыстыру. |
| 4 | Қарсыласпен | Болжам бойынша қарсы тараптың сыни ескертулерін талдап, негізсіздігін дәлелдеу. |
| 5 | Қайта сұрау | Сарапшыларды қайтадан сұрастыру тәсілін қолдану. |
| 6 | Тіке (тура) | Болжамды басқа әдіспен қайта жасап көру арқылы тексеру. |
| 7 | Қателіктерді есепке ала отырып | Болжамның тұрақты қателерінің көздерін табу және оларды жоюға бағытталған талдау жүргізу. |
| 8 | Сарапшымен | Жоғары білікті сарапшының бағалауымен салыстыру арқылы тексеру. |
Әлеуметтік-экономикалық дамудың макроэкономикалық сценарийін жасау
Әлеуметтік-экономикалық даму болжамын құрастыру болжау объектісінің дамуына арналған макроэкономикалық сценарий жасауды қамтиды. Сценарий болжаудың барлық кезеңдерінде әзірленеді және төменде берілген процедуралар блогымен байланысады.
5-кесте. Макроэкономикалық сценарийді жасаудың блок-сызбасы
Кезеңдер және олармен байланысты процедуралар
| № | Болжау кезеңдері | Сценарий жасаумен байланысты процедуралар |
|---|---|---|
| 1 | Болжам алдындағы бағдар | Теориялық және әдістемелік алғышарттарды (пікірталассыз) таңдау, сондай-ақ жұмыс гипотезасын айқындау. |
| 2 | Болжамға тапсырма жасау | Болжамның мақсаттарын, шектеулерін, мерзімдерін және бастапқы деректерін нақтылау. |
| 3 | Болжамдық ретроспекция | Жүйеленген сипаттаманы (суреттеуді) құрастыру. |
| 4 | Болжамдық диагноз | Математикалық аппаратты таңдау және даму заңдылықтарын айқындау. |
| 5 | Болжамдық проспекция | Сценарийдің сандық сипаттамаларын алу, қорытындыларды үйлестіру. |
| 6 | Болжамды верификациялау | Қорытындылардың дәлдігін тексеру. |
| 7 | Болжамды түзету | Верификациялық синтез негізінде сценарийді нақтылау және үйлестіру. |
| 8 | Болжамдар синтезі | Әртүрлі әдістермен алынған нәтижелерді біріктіріп, тұтас қорытынды жасау. |
Болжам жасауда қолданылатын бастапқы көрсеткіштер
Әлеуметтік көрсеткіштер және адам дамуының көрсеткіші (АДК)
Негізгі әлеуметтік индикаторлардың бірі — адам дамуының көрсеткіші (АДК). Ол білім деңгейі, кіріс және өмір сүру ұзақтығы сияқты көрсеткіштердің орташа мәні арқылы қоғамның өмір деңгейін жалпылама сипаттайды.
Әлемдік тәжірибеде АДК-ның жоғары мәндері бар елдер ретінде (Ресей, Қытай және Үндістаннан басқа) бірқатар мемлекеттер аталады: Канада (АДК = 0,960), Жапония (өмір ұзақтығы индексі = 0,91), Канада (білім индексі = 0,99). Сондай-ақ жан басына шаққандағы шын ЖІӨ индексі ең жоғары деңгейде болатын елдер қатарына Австрия, Австралия, Бельгия, Ұлыбритания, Германия, Дания, Канада, Нидерланды, Норвегия, АҚШ, Финляндия, Франция, Швейцария, Швеция және Жапония жатады.
АДК-ны қалыптастыратын құрамдас индикаторлар
Өмір сүру ұзақтығы және өмір сапасы көрсеткіштері
1) Тұрғын үй жағдайлары:
- тұрғын үймен орташа қамтылу (бір тұрғынға шаққандағы жалпы алаң);
- үй сапасы (мысалы, елді мекендердің су құбырымен қамтылу деңгейі);
- үй алуға есепте тұрған отбасылардың үлесі (жыл соңындағы мәні, %).
2) Денсаулық сақтау:
- дәрігерлер және орта буын медицина қызметкерлерінің саны;
- амбулаториялық көмектің қолжетімділігі (мекемелер саны және қуаты);
- әйелдер консультациялары мен балалар емханаларының саны;
- ауруханалар және төсек-орын қоры, оның мамандануы (терапиялық, онкологиялық т.б.);
- өндірістік жарақаттану деңгейі;
- еңбекті және қоршаған ортаны қорғау іс-шараларына жұмсалатын шығындар;
- кезеңдік медициналық тексеруден өтетін және диспансерлік бақылаудағы адамдар саны;
- уақытша еңбекке жарамсыздық жағдайлары;
- аурушаңдық құрылымы (алкогольге тәуелділік, нашақорлық, қатерлі ісіктер және т.б.);
- туризм мен демалыс инфрақұрылымы (санаторийлер, демалыс орындары, сауықтыру лагерьлері, қонақүйлер, спорт нысандары).
3) Тамақтану:
азық-түлік тұтыну деңгейі және тағамның құндылығы.
4) Қоғамдық қауіпсіздік:
қылмыс деңгейі мен криминогендік ахуал.
Халықтың білім деңгейі көрсеткіштері
- мектепке дейінгі ұйымдар саны;
- балаларды мектепке дейінгі ұйымдармен қамту деңгейі;
- мектепке дейінгі жастағы балалар саны;
- мектепке дейінгі ұйымдардағы орынмен қамтамасыз ету;
- білім беру ұйымдарының саны (кешкі мектептер, кәсіптік-техникалық оқу орындары, орта арнаулы және жоғары оқу орындары, өзге ұйымдар);
- білім беру ұйымдарында оқитындар саны;
- 10000 халыққа шаққандағы қабылдау (абсолют және салыстырмалы өлшемдер);
- мамандар даярлау/шығару көлемі (абсолют және 10000 халыққа шаққанда).
Жан басына шаққандағы шын ЖІӨ (шын ВВП) көрсеткіші
Бұл блоктағы негізгі көрсеткіш — шын ЖІӨ (шын ВВП) көлемі. Ол халық санына шаққандағы экономикалық өндіріс деңгейін сипаттап, өмір сүру деңгейін бағалауда маңызды рөл атқарады.