Осыдан 3, 5 млрд
Ерте Жер және оттегінің болмауы
Шамамен 3,5 млрд жыл бұрын Жер атмосферасында молекулалық оттегі (O2) мүлдем болмаған. Кейінірек Жер бетінде жасыл өсімдіктер, балдырлар және цианобактериялар күн сәулесін пайдаланып, судан электрондарды бөліп алу арқылы O2 мен сутегі иондарын (H+) түзуді бастады. Бұл құбылыс судың фотолизі деп аталады.
Неліктен бұл “оксигенді” фотосинтез?
Фотосинтездің кең тараған осы түрі оттегінің түзілуімен тікелей байланысты болғандықтан, оны оксигенді фотосинтез деп атаймыз.
Оттегінің алғашқы “тұтынушылары”: металл иондары
Түзілген оттегі бірден атмосфераға жинала қойған жоқ. Алдымен ол суда еріген металл иондарын, әсіресе Fe2+ ионын тотықтырды. Тек осы “химиялық тосқауыл” әлсірегеннен кейін ғана оттегінің елеулі бөлігі атмосфераға көтеріле бастады.
Стратосферадағы оттегі және озонның түзілуі
Осы үдерістердің нәтижесінде атмосфераның стратосфера қабатында оттегі қоры қалыптасып, Күннің ультракүлгін сәулелерінен бөлінетін энергияның әсерімен озон (O3) түзіле бастады. Озон қабаты Жер бетін тіршілік үшін аса қауіпті ультракүлгін сәулеленудің бір бөлігін әлсірететін маңызды қорғаныс жүйесіне айналды.
Озон қабаты қалай анықталды?
1913 жылы француз ғалымдары Шарль Фабри (Charles Fabry) және Анри Буиссон (Henri Buisson) ультракүлгін сәулелерді пайдаланып спектроскопиялық өлшеулер жүргізу арқылы атмосфераның жоғарғы бөлігіндегі озон қабатын анықтады.
Маңызды түйін
Оттегінің жиналуы бір сәтте болған жоқ: алдымен ол мұхиттағы тотықсызданған заттарды “қанықтырып”, содан кейін ғана атмосферада жиналып, озонның түзілуіне негіз қалады.