Жалған қорғану - қоғамға қауіпті әрекет
Қажетті қорғанудан жалған қорғануды ажыратудың маңызы
Қажетті қорғанудан жалған қорғануды ажырата білу — құқық қолдану тәжірибесінде аса маңызды мәселе. Өйткені адамның қорғану әрекеті кей жағдайда заңды болып танылса, кей жағдайда қате бағалау салдарынан қоғамға қауіпті әрекет ретінде саралануы мүмкін.
Жалған қорғану — адам қиянат келтіру (шабуыл) бар деп жорамалдап, мән-жайға толық көз жеткізбей қорғанатын жағдай. Мұнда нақты төніп тұрған қиянат та, қауіп те болмайды.
Жалған қорғану көбіне қорғанушының белгілі бір объективтік жағдайларға байланысты жіберген қатесі ретінде көрінеді. Мысалы, қорғанушы жәбірленушінің қоғамға қауіпті емес әрекетін қоғамға қауіпті деп қателесуі мүмкін.
Мысал 1: Қараңғыдағы қате пайым
Жұман есімді азамат кешкілік, қараңғы түскен кезде, әдеттегідей жұмыстан соң қалың бақтың арасындағы жалғыз аяқ жолмен үйіне қайтады. Бір сәтте ол артынан келе жатқан адамның сүлбесін байқайды. Қауіптенген Жұман жүрісін жылдамдатып, бақтан тезірек шықпақ болады.
Жұманның қабылдауы
Артынан келе жатқан адам да жылдамдап, жақындай түскен соң, Жұман мұны өзінше шабуылға дайындық деп ойлайды.
Нәтиже
Жұман кілт тоқтап, жүгіріп келе жатқан адамды таяқпен ұрып құлатады. Соның салдарынан бейтаныс адам ауыр дене жарақатын алады.
Тергеу барысында анықталғаны
Жұманның артынан келе жатқан адам — сол маңның тұрғыны болып шығады. Қараңғыда ол да жалғыз жүруден қорқып, алдында келе жатқан адамнан қалмауға тырысып, желе-жортып ілесіп отырған.
Бұл жағдайда Жұманның әрекеті жалған жағдайда жасалған қорғану деп танылған.
Құқықтық бағалау
Жалған қорғану қоғамға қауіпті әрекет болып саналады. Жалған қорғануды жүзеге асырған адам кінәлі деп танылып, қылмыстық жауапқа тартылуы мүмкін.
Қателік үшін жауаптылық қашан туындайды?
Егер адам қажетті қорғануды қолдану кезінде өз қатесін болжамаған және оны болжай алатындай нақты мүмкіндігі болмаған болса, онда ол келтірілген зиян үшін жауап бермеуі мүмкін.
Мысал 2: Үйге шатасып кіру
С. есімді азамат жолдасының үйіне кірудің орнына шатасып, ұқсас үйге кіріп кетеді. Есіктің тарсылынан ұйықтап жатқан үй иесі К. оянып, үйіне ұры кірді деп ойлайды. Еш ойланбастан, төсектің қасында тұрған орындықпен шақырылмаған қонақты басынан ұрып, оған ауыр дәрежедегі дене жарақатын келтіреді.
Бұл жағдайда К.-ның қорғануы заңды қорғану ретінде бағаланады. Себебі ол жәбірленушіге қатысты әрекетінің қате екенін сезбеген, сезуге міндетті болмаған және сезуге мүмкіндігі болмаған. Демек, оның әрекетінде қылмыс белгісі жоқ.
Ал егер мұндай жағдайда адам өз қатесін сезуге міндетті болса немесе сезе алатын мүмкіндікке ие бола тұра, соны ескермесе, онда ол абайсыздықпен келтірілген зиян үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылуы ықтимал.
Сот тәжірибесіндегі қағида
Жалған қорғануда да нақты төніп тұрған шын қауіпті тойтарудағыдай зиян келтірілуі мүмкін. Осыған байланысты соттар шын қорғануды жалған қорғанудан анық ажырата білуі тиіс.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1994 жылғы 23 желтоқсандағы №7 қаулысында: егер адам өз болжау қателігін аңғармай, әрі оны аңғаруға мүмкіндігі болмаса, қорғану құралдарын қолдануын қажетті қорғану жағдайында жасалған әрекет ретінде қарау қажет екені көрсетілген.
Қорытынды ереже
Егер адам шабуылдың жалған екенін ұғынбай, зиян келтірсе, бірақ істің мән-жайына қарай мұны ұғына алатын және ұғынуға міндетті болса, онда оның әрекеті абайсызда залал келтіру ретінде бағаланып, Қылмыстық кодекстің тиісті баптары бойынша сараланады.