Сократқа дейінгі философия
Антика философиясы: ұғымы, шеңбері және кезеңденуі
«Антика философиясы» термині мың жылдан астам тарихы бар грек-рим философиясын білдіреді. «Антик» сөзі латын тілінен аударғанда «көне» деген мағынаға ие болғанымен, қалыптасқан дәстүр бойынша бұл атау жалпы көне дәуірдің бәріне емес, Батыстың көне заманына, яғни грек-рим әлеміне қатысты қолданылады.
Хронологиялық тұрғыдан антик философиясы б.з.д. VII–VI ғасырлардан бастау алып, б.з. 529 жылы император Юстинианның христиандық емес философиялық мектептерді ресми түрде жаптыруымен аяқталады.
А.С. Богомолов бойынша 3 ірі кезең
- Ерте классика (б.з.д. VII–V ғғ.) — қалыптасу кезеңі, Сократқа дейінгі дәстүрмен тәмамдалады.
- Классикалық грек философиясы (б.з.д. IV ғ.) — Платон мен Аристотель дәуірі.
- Эллиндік-римдік философия (б.з.д. III ғ. – б.з. V ғ.) — этикаға бетбұрыс және мектептердің көптүрлілігі.
Дж. Реале мен Д. Антисери ұсынған жетілдірілген схема
- Натуралистік кезең (б.з.д. VI–V ғғ.): фюзис және космос мәселелері (иониялықтар, пифагоршылдар, элеаттар, плюралистер).
- Гуманистік кезең: адам болмысының мәнін талдау (софистер, Сократ).
- Ұлы синтез: сезімнен тыс әлемнің ашылуы және негізгі мәселелердің тұтас қарастырылуы (Платон, Аристотель).
- Эллиндік мектептер: кинизм, эпикурейзм, стоицизм, скептицизм, эклектицизм.
- Діни-метафизикалық жаңғыру: неоплатонизм және оның модификациялары.
- Христиандық ойдың қалыптасуы: грек категориялары арқылы жаңа дін догмаларын рационалдандыру.
Философияның грек топырағында қалыптасу алғышарттары
Ежелгі Грекия дүниетанымының жаңа формасы — философияны қалыптастырған негізгі үш мәдени орталықтың бірі саналады (Ерте Үнді және Ежелгі Қытаймен қатар). Дегенмен эллиндік ақыл-ойдың жемісі шығыстық философиямен салыстырғанда өзіндік түбірлі ерекшеліктерге ие болды.
Философияның тууына алғышарт болған грек өмірі формаларына мифология мен дін, ғылыми білімнің бастапқы түрлері, әдеттік сана және тіршілік даналығы жатады. Философия тарихы — адамзаттың өзіндік санасы ретінде де түсіндіріледі.
Антикалық ойдың эвристикалық идеялары
Дүниенің алғашқы бастамасын іздеу барысында антик ойшылдары кейінгі философия мен ғылым үшін іргелі болған тұжырымдарды қалыптастырды:
- дүниенің бірлігі мен тұтастығы;
- материалдылық;
- шетсіз-шексіздік идеясы;
- атомизм және табиғатты рационалды түсіндіру тәсілдері.
Антик философиясының космоцентрлік сипаты табиғат пен адам бірлігін, әлемнің біртұтастығын ерекше атап көрсетеді.
Сократқа дейінгі философия: архэ, фюзис және алғашқы онтологиялық бұрылыс
Грек философиясындағы жаратылыстану бағыты — фюзис мәселелері — натурфилософияның өзегін құрады. Табиғаттың заттары мен құбылыстарына таңданудан басталған ойлау кейін біртұтас дәстүрге айналып, әсіресе Аристотельдің жүйелеуші еңбектерінде тарихи кезең ретінде орнықты.
Түпнегіз (архэ) ұғымы
Архэ — барлық нәрсенің шығу тегі, мәнділік ретінде өмір сүруі және өзгерісінің негізі болатын бастапқы бастау.
- Фалес — түпнегізді су деп түсіндіреді.
- Анаксимандр — апейрон (шексіз, белгісіз бастауды) атайды.
- Анаксимен — ауа.
- Гераклит — от және әлемді реттейтін логос.
- Пифагор дәстүрі — сандық қатынастардың іргелілігін ерекше көрсетеді.
Бұл ойшылдар түпнегізді әлемнен бөліп қарастырмай, әлемнің мәні ретінде түсіндіргендіктен жиі натуралистер деп аталады.
Гераклит: өзгеріс және қарама-қарсылықтардың бірлігі
Гераклитте түпнегіз — логос түрінде әлемді басқаратын от. Ол түпнегіздің әмбебап динамизмі туралы идеяны тереңдетіп, «бәрі ағады, бәрі өзгереді» деген тезиске келді.
- қалыптасу — бір қарама-қарсылықтан екіншісіне үздіксіз алмасу;
- қарама-қарсылықтардың тұтастығы мен күресі;
- үйлесімге бірігу мүмкіндігі;
- ақиқат пен танымның көпқырлылығы.
Элеаттар және дәлелдеудің қажеттілігі
Философия дүниеге келісімен-ақ құдіреттілік (Ксенофан) пен ақиқатқа (элеаттар) қатысты қалыптасқан нанымдарды сынға алып, өз жаңашылдық қуатын көрсетті.
- космологияны онтологияға бұру;
- философиялық категорияларды қалыптастыру;
- диалектикалық тәсілдерді енгізу;
- дәлелдеудің міндеттілігі мен әдістерін мойындату.
Плюралистер және атомистер: өзгерісті түсіндіру талпынысы
Эмпедокл мен Анаксагор секілді «кіші физиктер» (физик-плюралистер) элеаттардың апорияларын шешуге ұмтылды. Олардың плюралистік концепциялары иониялықтар мен элеаттардың монизміне қарсы бағытталды.
Бұл мәселеге ең жүйелі талпыныс — Левкипп пен Демокрит ұсынған атомистік картина. Әлемдегі өзгеріс пен қозғалысты түсіндіретін негізгі үш құрам:
- атом (абсолютті, тығыз, бөлінбейтін болмыс);
- бос кеңістік;
- олардың қозғалысы.
Атомдар формасына, ретіне және орналасуына қарай ерекшеленеді; олар сезіммен қабылданбайды, тек ақылмен пайымдалады.
Гуманистік бұрылыс: софистер және Сократ
Софистер: риторика және релятивизм
Антик философиясында софистер (Протагор, Горгий және т.б.) ерекше орын алады. Оларды жиі теориялық тұрғыда тұрақсыз, ақиқаттың орнына жеке мүддені алға шығарады деп сынайды. Бірақ софистика б.з.д. V ғасырдың екінші жартысындағы Грекия өміріне әлеуметтік-экономикалық және мәдени алғышарттармен келген объективті феномен болды.
«Адам — бар нәрсенің өлшемі» деген Протагор тезисі релятивизм мен прагматизмді айқын көрсетеді. Горгийде бұл бағыт нигилизмге дейін ұласса да, маңызды жаңалық қалыптасты: сөз — шындықты жеткізуден бөлек, нандырудың құралы.
Сондықтан б.з.д. V ғасырдағы Грекияда риторика — мемлекет қайраткерінің қолындағы шешуші құралға айналды.
Сократ: философияның «кіндігі»
Софистер дәстүрлі тәртіптің орнына тартымды өмірлік бағдар ұсына алмады. Мұны жүзеге асырған — Сократ. Сол себепті оны антик философиясы тарихының «кіндігі», философияның бел ортасы деп атайды.
- адам мәні — ақылға негізделген белсенділік және адамгершілік бағдар;
- адамның өзегі — жан;
- байлық, даңқ, билік, сұлулық өздігінен игілік емес, олар тек таным мен дұрыс пайым арқылы игілікке айналады;
- таным — ізгі істің қажетті алғышарты;
- бақыт: адам өз бақытының да, бақытсыздығының да ұстасы.
Сократ күш көрсетпеу қағидасын теориялық тұрғыдан негіздеп қана қоймай, өз өлімінің үлгісі арқылы оған тарихи салмақ берді. Жанды мәнділік ретінде бағалау, танымды ізгілікпен теңестіру, өзін-өзі билеуді ішкі еркіндік деп тану — индивид автономиясын жария еткен этикалық бағдарлар болды.
Классикалық философия: Платон мен Аристотельдің үлкен синтезі
Б.з.д. IV ғасыр Грекия үшін жоғары классика дәуірі саналады. Бұл кезеңде антикалық философиялық ойдың ең айшықты екі жүйесі — Платон және Аристотель ілімдері қалыптасты.
Платон: идеялар әлемі және сезімнен тыс шындық
Сократтың көрнекті шәкірті, Академияның негізін қалаушы Платон философиясы көпқырлы. Оның шығармашылығында философия мифке белгілі бір деңгейде қайта оралады: миф логосқа толық бағынбаса да, ойдың кеңеюіне серпін береді.
Платон метафизикасының негізгі жаңалығы — сезімнен тыс, физикалықтан тыс кеңістіктің ашылуы. Бұл жаңалық батыстық ойлау дәстүрінде материалдық/материалдық емес, сезімдік/сезімнен тыс айырмашылықтардың іргесін қалады.
Идея және болмыс
Табиғат пен ғарыш «өздігінен заттар» ретінде емес, көбіне олардың құбылысы ретінде көрінеді. Нағыз болмыс — заттардың мәнін, парадигмасын білдіретін идеяларға тән.
Идеялар әлемі сатылы ұйымдасқан; ең жоғарғысында Игіліктің абсолюттік идеясы орналасады.
Ғарыштың «жасалу» схемасы
- Үлгі — идеалды әлем;
- Көшірме — физикалық әлем;
- Демиург — үлгіге сәйкес көшірмені «жасаушы».
Таным Платонда жанда әуел бастан бар ақиқатпен «қайта қауышу», ажыратып алу ретінде түсіндіріледі. Платон өнерді ақиқаттан ауытқу ретінде, ал риториканы ақиқатты мистификациялау ретінде сынайды.
Адам концепциясы дуалистік (жан және тән): таным — тазару, ал диалектика — бетбұрыс. Жанның мәңгілігі мәселесі маңызды болғандықтан, метемпсихоз әртүрлі мифтер арқылы сипатталады.
Саяси идеал: «Мемлекет»
Платонның ой-толғамдарын қорытындылайтын негізгі еңбек — «Мемлекет» диалогы. Егер саясаткер философқа айналса, Ақиқат пен Игілікке сүйенген шынайы мемлекет құру мүмкін болады. Бұл жүйеде Әділеттілік — барлық нәрсе айналатын негізгі өзек.
Идеалды мемлекет жобасын іске асыру әрекеттері сәтсіздікке ұшыраған соң Платон «Саясат» және «Заңдар» еңбектерінде «барлық нәрсенің өлшемі — Құдай» деп санайтын адамдардан құралған нақты мемлекеттік форманы табуға ұмтылады.
Аристотель: жүйелеу, себептер ілімі және ғылымдардың классификациясы
Платондық Академияның ең қабілетті шәкірті Аристотельдің интеллектуалдық бағытын платонизм мен «таза» метафизикадан алыстап, натурализм мен эмпиризмге бетбұрыс ретінде сипаттауға болады. Ол ұстазының жолын қайталамай, оның ілімін алға жылжытып, шеңберінен шыға білді.
Аристотель тәсілдерді дифференциациялауға, органикалық синтез бен жүйелеуге ұмтылды. Ол метафизика, физика, психология, этика, саясат және логика бағыттарының дамуына негіз қалады.
Теориялық ғылымдардың басымдығы
Ғылымдарды жіктегенде Аристотель теориялық білімге басымдық береді. Оның шыңы — метафизика немесе «бастапқы философия»: ақиқатқа деген таза құштарлық.
Төрт себеп және субстанция
Мақсат — болмыстың төрт себебін зерттеу. Олардың ішіндегі өзектілері: форма (мәнділік, бастапқы субстанция) және материя.
Бастапқы қозғаушы
Метафизика «сезімнен тыс субстанцияға» әкеледі: мәңгі әрі қозғалмайтын Бастапқы түпнегіз, Бастапқы қозғаушы.
Физика: қозғалыс ұғымы
Аристотель физикасында сезіммен қабылданатын субстанциялар зерттеледі, ал олардың ішкі сипаттамасы ретінде қозғалыс қарастырылады.
Психология: «Жан туралы»
«Жан туралы» трактатында жан үш құрамнан тұрады: вегетативті, сезімдік, рационалдық. Алғашқы екеуі барлық жандыға ортақ, ал үшеуі бірдей тек адамға тән.
Аристотель өз мектебін — Ликей (перипатетиктер) — ұйымдастырды, осылайша классикалық дәстүр институционалдық тұрғыдан да нығайды.
Эллинизм философиясы: этикаға бетбұрыс және «қалай еркін қаламыз?» сұрағы
Эллиндік-римдік философия — антик философиясы тарихындағы ең ұзақ кезең (шамамен сегіз ғасыр). Ол А. Македонский жорықтарынан басталып, гректердің саяси өмірімен қатар рухани әлеміне де терең өзгерістер әкелді.
Саяси дербестіктің жоғалуы полистік жүйенің дағдарысын туғызды: мемлекет пен адам арасындағы бұрынғы байланыс әлсіреді. Соның салдарынан бұл дәуірде этика саясаттан бөлініп, философияның басты сұрағы алдыңғы орынға шықты: әлем күйреп жатқанда еркіндікті қалай сақтаймыз?
Стоиктердің метафорасы: философия — бақша
Стоиктер философияны бөліктерге жіктеп, оны бақшаға теңеді:
- логика — қорған;
- физика — ағаштар;
- этика — жеміс және түпкі мақсат.
Кинизм: әлеуметтік иллюзияларды терістеу
Эллинизм дәуіріндегі ең танымал мектептердің бірі — кинизм. Ол байлық, атақ, даңқ, билік секілді адамның бақытсыздығын күшейтетін иллюзияларды терістеп, кең қолдау тапты.
Эпикур және «Бақ» мектебі: бақыт ілімі
Эллинизм философиясының жарқын беттерінің бірі — Эпикур және ол б.з.д. IV ғасырдың соңында негізін қалаған «Бақ» мектебі. Мұнда каноника мен физика бар болғанымен, олардың мәні этика арқылы ашылады: адамның мақсаты, бақыт және оған жетудің тәсілдері.
Стоицизм: логосқа сүйенген төзімділік
Б.з.д. IV ғасырдың соңында Афинада стоиктер мектебі пайда болып, б.з. III ғасырына дейін өмір сүрді. Ол Зенон, Сенека, Марк Аврелий сияқты ойшылдарды дүниеге әкелді. Стоиктер гераклиттік от-логос идеясын жалғастырып, кедей мен құлдан бастап императорға дейін ықпал ете алды.
Скептицизм: пікірден тартыну
Скептицизмнің негізін қалаушылар Пиррон мен Тимон болды. Бұл бағыттың идеалы — теориялық пайымдаудан бас тарту, практикада мүмкін болатын парасаттылыққа және әдет-ғұрыпқа сүйену.
Неоплатонизм: пұтқа табынушылық даналықтың соңғы жаңғыруы
Эллинизм дәуіріндегі соңғы ірі бағыттардың бірі — б.з. III–IV ғасырларда дамыған неоплатонизм. Ол өз кезеңінің әлеуметтік тәжірибесін дәл ұғынып, оны абстракциялық философиялық формулалар арқылы шебер жеткізді.