Психика тек адамға тән қасиет
Психиканы дамытудың биологиялық шарттары
Адамның психикалық іс-әрекеті — аса күрделі жүйе. Оның ерекшеліктері баланың өмір сүру жағдайымен және тәрбиесімен тығыз байланысты. Сөздік-логикалық ойлау, ес, түсіну, заттық қабылдау және адамға тән өзге де жоғары психикалық функциялар биологиялық тұқым қуалау арқылы дайын күйінде қалыптаспайды және тікелей берілмейді. Керісінше, олар тарихи даму барысында өзгеріп, жетіліп отырады.
Сондықтан психиканың даму заңдылықтарын тек биологиялық жетілу және тұқым қуалау заңдарымен түсіндіру теориялық тұрғыдан да, практикалық тұрғыдан да қате: мұндай көзқарас педагогиканың рөлін пассив деңгейге түсіріп, оқыту мен тәрбиенің мүмкіндігін шектейді. Маркстік педагогика мен жас ерекшелігі психологиясы психикалық дамудың әлеуметтік шарттылығын басшылыққа алады: даму процесі баланың өмір сүру жағдайы мен тәрбиесінің күрделі жиынтығымен айқындалады.
Негізгі тұжырым
Биологиялық алғышарттар психикалық дамуға әсер етуі мүмкін, бірақ шешуші рөл атқармайды. Дамудың негізгі мазмұны мен механизмдері, ең алдымен, оқыту мен тәрбиенің ұйымдастырылуына тәуелді.
Қарапайым табиғи функциялар және күрделі психикалық іс-әрекет
Психикалық дамуды түсіндіру үшін адамның өмірде қалыптасатын күрделі психикалық іс-әрекетін (ойлау, сөйлеу) және неғұрлым қарапайым табиғи функцияларын (мысалы, қозу мен тежелу процестерінің арақатынасы) ажырата білу қажет. Күрделі іс-әрекет өз құрамына көптеген компоненттермен бірге осы қарапайым функцияларды да енгізеді.
Мысалы, музыкалық қабілет пен жоғары дыбысты айыру, математикалық ойлау мен кеңістіктік талдау-синтез функциялары арасында байланыс бар. Әдетте нышандар деп аталатын табиғи қасиеттер сыртқы жағдайлардың ықпалымен қалыптасатын күрделірек әрекеттердің құрамына кіреді.
Қарапайым функция бұзылғанда күрделі әрекет те өзгереді
Кей жағдайларда қарапайым функциялар жеткілікті жетілмегенде немесе бұзылғанда, олар жоғары деңгейдегі күрделі психикалық іс-әрекетті айқындай бастайды. Мәселен, ми қыртысының желке-самай бөлігі зақымданса, кеңістіктік синтез бұзылып, бұл есептей білу қабілетіне зиян келтіруі мүмкін (акалькулия).
Дегенмен қалыпты даму жағдайында нышандар психикалық дамудың тікелей «қозғаушысы» емес, тек шарттарының бірі болып саналады. Тіпті қарапайым функциялардың өзі де арнайы ұйымдастырылған ықпал арқылы дамитыны дәлелденген. Мысалы, психологтар жоғары есту сезгіштігін қалыптастырудың тиімді жолдарын сипаттаған.
Орнын толтыру және қайта құру мүмкіндігі
Күрделі психикалық іс-әрекет пен қарапайым функциялар арасында жылжымалы, жанама байланыстар бар екенін миының шектеулі бөліктері зақымданған науқастармен жүргізілген орнын толтыру-қалпына келтіру жұмыстары көрсетеді. А. Р. Лурия және оның әріптестері сөйлеу мен ойлау процестерінің құрылымын қайта құрудың бай тәжірибесін жинақтады.
Тұқым қуалау және жоғары жүйке қызметінің типі
Ми қызметінің тұқым қуалайтын ерекшеліктерінің бірі ретінде жоғары жүйке қызметінің типі аталады: ол жүйке процестерінің күшін, қозғалғыштығын және тепе-теңдігін сипаттайды. Бірақ бұл физиологиялық сипаттамалардың психикалық дамуға ықпалы бірмәнді емес: олар баланың тұлғалық құрылымына және даму барысындағы күрделі жүйеге кірігіп, көбіне сол жүйемен айқындалады.
Мысалы, жүйке процестерінің жоғары қозғалғыштығы бір жағдайда ойдың жылдамдығына және әрекет тәсілін қайта құру икеміне негіз болуы мүмкін, ал басқа жағдайда алаңдаушылық пен ырықсыздыққа итермелеуі ықтимал. Демек, тұқым қуалай берілетін физиологиялық функциялар психикалық дамудың кейбір жақтарына әсер еткенмен, шешуші мәнге ие емес.
Жетекші фактор
Даму процесінің негізгі мазмұны мен механизмдері көптеген жағдайлардың жиынтығымен анықталады. Солардың ішінде жетекші орынды балаларды оқыту мен тәрбиелеу алады.
Оқыту мазмұны және психикалық даму
Психикалық дамудың әлеуметтік табиғатын мойындау даму процесін тек білім мен дағдыларды жинақтау деп қарастыру деген сөз емес. Керісінше, бұл көзқарас дамудың күрделілігі мен көпқырлылығын түсіндіреді: даму жекелеген функциялардың жай жетілуі немесе сан жағынан артуы емес, адамның тұтас дамуы, яғни тұлғалық даму ретінде көрінеді.
Баланың оқыту процесіндегі дамуын анықтайтын басты жақ — білім мен іс-әрекет әдістерін жүйелі түрде күрделендіру. Көптеген зерттеулер (Л. А. Венгер, П. Я. Гальперин, Д. Б. Эльконин, В. В. Давыдов) оқыту мазмұнын өзгерту арқылы баланың дамуын елеулі деңгейде өзгертуге болатынын көрсетті.
Арнайы құралдардың әсері
Сенсорлық дамуда форма мен түс эталондары, математикада үлгілер, схемалар және өлшемдер сияқты құралдарды енгізу бұрын «өзгермейтін» деп саналатын даму сатыларында да принципті өзгерістерге әкелетіні дәлелденді.
Ғылыми мазмұнның мүмкіндігі
Төменгі сынып, тіпті кейде мектепке дейінгі жастағы балалардың да оқу пәндерінің ғылыми мазмұнын меңгере алатыны көрсетілді. Ғылыми білімдерді игеру ойлауды түбегейлі қайта құруға ықпал етеді.
Пиаже феномені және кеңестік зерттеулер
Ж. Пиаже зерттеулерінде жеті-сегіз жасқа дейінгі балалар есеп амалдарын толық мағынасында қолдана алмайды деген қорытынды жасады. Ол сипаттаған «санның сақталмауы» феномені мына тәжірибеде байқалады: бірдей екі ыдысқа тең су құйылады; кейін судың бір бөлігі жіңішке, биік ыдысқа құйылғанда, бала деңгейдің көтерілгенін көріп, судың «көбейгенін» айтады.
Алайда кеңестік психологтардың зерттеулері өлшем амалдарын арнайы үйреткен жағдайда мұндай құбылыс бес жасар балаларда да байқалмайтынын көрсетті. Сондай-ақ Пиаже 11–12 жаста ғана қалыптасады деген логикалық операциялар, егер оларды орындаудың арнаулы құралдары енгізілсе, мектепке дейінгі шақта да мүмкін екені анықталды.
Әдісті жалпылау және есеп шығару
Балалар жаңа операцияларды өздеріне тән функцияларында, яғни белгілі бір әрекет құрамында игереді. Мысалы, арифметикалық амалдар есеп шығару тәсілдерінің құрамында енгізіледі. Нақты есептерді орындауға қажет операциялар жиынтығы есеп шығару тәсілін құрайды.
Кең көлемде есеп шығара алу тәсілді жалпылауға байланысты. Ал тәсілді жалпылаудың деңгейі оның құрылымына тәуелді. Көптеген бала 1-сыныпта есепті «берді», «қалды» сияқты сөздерге қарап, тікелей амал таңдауға бейім болады. Мысалы: «Бала досына үш қарындаш берді, өзінде бес қарындаш қалды. Басында неше қарындашы болды?» деген есепте кей балалар «берді» сөзіне сүйеніп, азайту амалын қолданады. Бұл — амалдың жалпылама мәнін жеткілікті түсінбейтінін көрсетеді.
Тәсілді дұрыс жалпылауға үйретілген балалар тікелей және кері есептерді бірдей сенімді шығара алады. Зерттеулер жалпы тәсілді игеру еңбекте де, кәсіптік оқуда да нәтижені арттыратынын көрсетеді.
Тәсілдер мен білімді қолданудың психологиялық механизмдері
Бір типтегі жалпы тәсілдерді балалар әртүрлі деңгейде табысты қолдануы мүмкін. Бұл нақты әрекетті жүзеге асыруға негіз болатын психологиялық механизмдердің даму ерекшеліктеріне байланысты. Зерттеулер бұл механизмдер тек жекелеген пәндік операциялармен шектелмей, жалпылама сипатқа ие екенін көрсетті.
Д. Я. Богоявленский, Е. Н. Кабанова-Меллер, Н. А. Менчинская және басқа зерттеушілер ақыл-ой әрекетінің жалпылама тәсілдерінің (абстракция, салыстыру, талдау, синтез) баланың ой дамуы үшін ерекше маңызын көрсетті. Мысалы, бөлшек–бүтін қатынасын есепте қолдану үшін бала бұл қатынас жөніндегі жалпы білімді нақты шарттармен үйлестіріп, есептен осы қатынасқа сай элементтерді бөліп шығара білуі тиіс (барлық қарындаш — бүтін, берілгені мен қалғаны — бөліктер).
Психиканың генезисі және даму теориялары
Психиканың пайда болуы (генезисі) мен оның дамуы туралы мәселелер өзара тығыз байланысты. Сондықтан психиканың дамуы жөніндегі жалпы көзқарас оның туындауы туралы мәселенің теориялық ұстанымдарымен сабақтас. Бұл мәселеде бірнеше бағыт қалыптасқан.
Антропопсихизм
Р. Декартпен байланыстырылатын бағыт: психика тек адамға тән, психиканың пайда болуы адамның шығуымен бірге басталады.
Панпсихизм
Бүкіл табиғат жан-рухани қасиетке ие деген тұжырым: психика барлық материяға тән деп қарастырылады.
Биопсихизм және нейропсихизм
Биопсихизм: психика тек тірі материяға тән. Нейропсихизм: психика жүйке жүйесі бар организмдерге ғана тән.
Ғылыми психологияның ұстанымы
Ғылыми психология аталған тұжырымдардың бірін де толық күйінде қабылдамайды. Ол психиканың туындауын өмірдің өте күрделі формасы ретінде, оны тудырған жағдайларды зерттеу арқылы түсіндіруге ұмтылады.
Тіршіліктің пайда болуы: тітіркену және өзін-өзі реттеу
Тіршіліктің пайда болуының негізгі шарты — қоршаған ортамен тұрақты зат алмасуға икемделген күрделі ақуызды молекулалардың түзілуі. Өз қалпын сақтау үшін олар қоректік заттарды сіңіріп (ассимиляция), ал тіршілікке зиян қалдықтарды сыртқа шығарады (диссимиляция). Осы екі процесс зат айналымының негізгі бөліктері ретінде тірі жүйелердің өмір сүру шартына айналады.
Мұндай күрделі түзілімдер пайдалы әсерлерге және қауіп төндіретін ықпалдарға таңдаулы түрде жауап бере бастайды. Зат алмасуға қатысы жоқ бейтарап әсерді «елемеуі» және биологиялық мәнді әсерге жауап беруі тітіркену деп аталады. Бұл қасиет тірі материяның жаңа сапасын — өзін-өзі реттеуді танытады.
Маңызды айырма
Тітіркену — биологиялық бейнелеудің ең қарапайым формасы: тірі организмнің биологиялық мәнді тітіркендіргіштерге жауап беру қабілеті.
Өсімдіктен жануарға: сезудің пайда болуы
Эволюция барысында бейнеленудің жаңа формасы қалыптасты. Өсімдік деңгейінде тітіркену құбылыстары биотикалық әсерлерге (жарық, жылу т.б.) жауап ретінде көрінеді: тамырдың тереңдеуі, сабақтың қисайуы, өсімдіктің күнге «бағытталуы» — осының бәрі тітіркенудің нәтижесі.
Бірақ өсімдіктер қоршаған ортада белсенді бағдар таңдай алмайды: олар жақын маңда қолайлы жағдай болса да, өздігінен орын ауыстыра алмайды. Тіршілік эволюциясының келесі кезеңінде — жануарлар дүниесінде — белсенді бағдарлану мен өзгермелі әрекет-қылыққа негіз болатын жаңа мүмкіндік пайда болады.
Сезу — психиканың бастауына апаратын белгі
А. Н. Леонтьев ұсынған болжам бойынша, жануарлар тек зат алмасуға тікелей қатысты биологиялық әсерлерге ғана емес, бастапқыда «бейтарап» болғанымен, өмірлік қажеттілік туралы белгі беретін әсерлерге де жауап бере алады. Осындай қабілет сезу деп аталады және психиканың туындауындағы объектив биологиялық белгі ретінде қарастырылады.
Сезу пайда болғаннан кейін тіршілік иесі қоршаған ортада бағдарлана алады, өзгерістерді байқап, белсенді қатынас жасайды, соның нәтижесінде өсімдікке тән емес әрекет-қылықтың жекелей өзгермелі формалары қалыптаса бастайды.
Эксперименттік байқау
Эксперимент жағдайында бұл өзгерісті біржасушалы жануарлардан да байқауға болады: олар жылуды сезіп, жарыққа бастапқыда бағдарланбауы мүмкін. Егер камераның бір бөлігін ғана жылытып қойса, жануарлар жылы аймаққа жиналады. Ал суық аймаққа ұзақ уақыт жарық түсіріп, жылы аймақты қараңғыласа, уақыт өте келе жарық жылудың «сигналына» айналып, жануарлар жарықты сезе бастайды. Бұл — бейтарап әсердің өмірлік мәні бар белгіге айналуының қарапайым үлгісі.
Көпжасушалылар және жүйке жүйесінің эволюциясы
Тітіркену мен сезу процестері біржасушалылар өмірін қамтамасыз ете алғанымен, көпжасушалы деңгейге көтерілу тіршілік жағдайын күрделендірді. Қоршаған ортада белсенді бағдарланудың рөлі артты, күрделі қозғалыстар мен қозудың жылдам таралуын қамтамасыз ету қажеттілігі туды.
Бұл дене құрылымының күрделенуіне, тітіркенуді қабылдайтын арнайы жасушалардың пайда болуына, бұлшық еттің жиырылуын іске асыратын құрылымдардың қалыптасуына және торлы-тармақты (диффузды) жүйке жүйесінің дамуына әкелді. Мұндай жүйке жүйесін медуза, актиния және теңіз жұлдызшаларынан байқауға болады.
Диффузды жүйкенің шектеуі және келесі қадам
Торлы жүйке жүйесі қозудың таралуын жылдамдатқанымен, кемшілігі бар: қозу бүкіл денеге шашырай таралады, ал сыртқы әсерді қабылдап, өңдеп, «жинақтайтын» жетекші орган айқындалмайды. Сондықтан бұл деңгейдегі әрекет-қылық мүмкіндіктері шектеулі болады.
Эволюцияның келесі кезеңдерінде, әсіресе құрылықтағы тіршілікке өтумен, жүйке жүйесінің неғұрлым күрделі түрі — ганглиозды (түйінді) жүйке жүйесі қалыптасты. Жүйке нүктелерге топталып, күрделі әрекет-қылықтардың дамуына мүмкіндік туды. Бұл — тіршілік эволюциясындағы маңызды ілгерілеу.