Африканың жануарлар дүниесі туралы қазақша реферат
Африканың жануарлар дүниесі: зоогеографиялық аймақтар және фаунаның әркелкілігі
Африка материгінің солтүстік бөлігі Сахарамен бірге Голарктика зоогеографиялық облысының Жерорта теңіздік кіші облысына жатады. Ал материктің негізгі бөлігі фаунасының ерекше байлығымен танылатын Эфиоп (Афротропиктік) облысына кіреді. Дегенмен Африкада айқын зоогеографиялық шекаралар онша байқала бермейді: жануарлар дүниесіндегі айырмашылықтар көбіне қазіргі ландшафттық жағдайлармен (шөл, саванна, орман, тау белдеулері) анықталады.
Солтүстік Африка
Еуропа мен Батыс Азия фаунасына жақын.
Эфиоп облысы
Материк бойынша ең біркелкі әрі бай фауна.
Мадагаскар
Өзіндік, айқын оқшауланған фауна.
Солтүстік Африка: Атлас, Сахара және өзен аңғарлары
Солтүстік Африканың фаунасы көп жағдайда Оңтүстік Еуропа мен Батыс Азияның жануарлар дүниесіне ұқсас. Атластың қуаң аудандары мен Сахарада суды аз қажет ететін немесе қорегін алыс жерден іздеп табатын жануарлар тіршілік етеді.
Шөл және шөлейт тіршілігі
- Әртүрлі бөкендер, бубал және басқа да шөлге бейімделген тұяқтылар.
- Саваннадан шөлге дейін таралатын жыртқыштардың бірі — арыстан.
- Құстар: африка түйеқұсы, дуадақ, бозторғай.
- Адам үшін қауіпті жәндіктер: бүйі мен шаян.
Атлас таулары мен су маңы
- Атлас тауларында құйрықсыз маймыл — макаканың (магот) шағын түрі кездеседі.
- Өзендер мен ну тоғайларда: крокодил, тасбақа, улы Ніл жыланы мекендейді.
- Тау құстары: тау құрлары, қарақұс, қара күшіген, қозықұмай.
- Сипатты құс — ақсары сандуғаш: орман-тоғайларда және тауда биіктеу жерлерде ұялайды.
Ауыл шаруашылығына әсер ететін түрлер
Көкқасқа шегірткенің жаппай қаптауы Солтүстік Африка елдерінің егіншілігіне елеулі зиян келтіреді. Сонымен қатар қоңыздар мен ашық түсті көбелектер де кең таралған.
Эфиоп облысы: саванна, жыртқыштар және ерекше алуандық
Эфиоп облысының фаунасы материк аумағында салыстырмалы түрде біркелкі болғанымен, мекен ету жағдайына қарай аймақтық ерекшеліктер байқалады. Әсіресе саванналарда жемшөп қоры мол болғандықтан, шөпқоректілердің саны да, түрлік құрамы да аса бай.
Шөпқоректілердің көптүрлілігі
Саванналарда бөкендердің 40-тан астам түрі кездеседі. Ірі бөкендерден гну табындары әлі де ұшырасады: олар күлтежалды, сабау құйрықты, мүйіздері төмен қарай иіліп тұрады. Әсем иір мүйізді куду бөкендері де кең таралған.
Сонымен қатар тұрқы жарты метрге жетпейтін ергежейлі бөкендер де бар.
Саваннаның көркі — жираф
Африка саванналары мен шөлейттерінің ең көрнекті жануарларының бірі әрі жойылып кету қаупі бар түр — жираф. Ұзын мойны ағаш жапырағын оңай үзіп жеуге мүмкіндік береді, ал жылдам жүгіруі жыртқыштардан құтылудың басты амалы.
Зебра және адаммен байланыс
Экватордан шығысқа және оңтүстікке қарай саванналар мен далаларда Африканың жабайы жылқысы — зебра кең таралған. Оны көбіне берік әрі әсем терісі үшін аулаған. Кей өңірлерде қолға үйретілген зебра жылқы орнына жүк көлігі ретінде пайдаланылған, өйткені зебраға цеце шыбыны зиян келтіре алмайды.
Пілдер: қорықтардағы тіршілік және браконьерлік
Африка пілдері кей жерлерде ғана сақталған. Бұрын оларды бағалы азуы үшін жаппай қырып-жойған, көп аймақта мүлде құрып кеткен. Қазір Африкада піл аулауға тыйым салынғанымен, бұл ережені кейде шетелдік туристер мен браконьерлер бұзады.
Бүгінде пілдер көбіне адам сирек қоныстанған таулы өңірлерде, әсіресе Эфиопия тау қыратында, сондай-ақ Шығыс және Оңтүстік Африка қорықтарында кездеседі.
Мүйізтұмсық, бегемот және өзен-көл маңы
Жойылып кету қаупі төнген жануарларға мүйізтұмсықтар жатады. Африка мүйізтұмсығы қос мүйізді болып келеді және екі түрге бөлінеді: ақ және қара. Ақ мүйізтұмсық — осы тектестердің ең ірісі, ұзындығы 4 метрге дейін жетеді; қазір негізінен қорықтарда ғана сақталған.
Өзендер мен көлдердің жағасын мекендейтін бегемоттар кең тараған. Оларды және жабайы шошқаларды кейде еті мен терісі үшін аулайды.
Жыртқыштар және приматтар
Шөпқоректілердің көп болуы жыртқыштардың да мол болуына әсер етеді. Саванна мен шөлейттерде арыстандар мекендейді. Олар берберлік және сенегалдық түрлерге бөлінеді: берберлік арыстан экватордан солтүстікке қарай таралған, сенегалдық — материктің оңтүстігінде. Берберлік арыстан дерлік құрып кеткен.
Сонымен қатар қорқау қасқыр, шиебөрі, қабылан, гепард, сервал кең таралған. Виверра тұқымдастарының бірнеше өкілі кездеседі.
Таулы және жазық өңірлерде павиан тобына жататын маймылдар көп: нағыз павиандар, геладалар, мандрилдер. Жіңішке денелі маймылдардан гверецалар белгілі; олардың кейбір түрлері салқындау тау климатына бейімделген де, ойпаттың жоғары температурасын нашар көтереді.
Кемірушілерден түрлі тышқандар мен тиіндердің бірнеше түрі кездеседі.
Құстар әлемі
- Саваннада: африка түйеқұсы, цесарка, турач, марабу, ткач.
- Ерекше құс — секретарь: негізінен жыланмен қоректенеді.
- Су маңында: қызғыш, көкқұтан, бірқазан ұялайды.
Бауырымен жорғалаушылар мен жәндіктер
Бауырымен жорғалаушылардың түрлері аз емес: әртүрлі кесірткелер, жыландар, құрлық тасбақалары, хамелеондардың бірнеше түрі кездеседі. Өзендерінде крокодилдер мекендейді.
Жәндіктер фаунасы өте бай. Саванна ландшафтында термиттердің рөлі ерекше: олардың биік «үйінділері» жиі көзге түседі. Көкқасқа шегірткелер де көп зиян келтіреді. Ал цеце шыбыны адамда ұйқы ауруын, малда нагана ауруын қоздыратын трипаносомаларды таратып, кей өңірлерде ірі қара мен жылқы өсіруге мүмкіндік бермейді.
Ылғалды тропиктік ормандар: ерекше, бірақ саваннадан өзгеше
Африканың ылғалды тропиктік ормандары саванналардағыдай аса мол жануар санымен ерекшеленбегенімен, өзіндік ерекше фаунаға ие. Орманда шөпқоректілер салыстырмалы түрде аз болғандықтан, жыртқыштардың да саны көп емес.
Орман тұяқтылары
Орман тұяқтыларының ішінде жираф туыстас окапи ерекше орын алады. Бұл жануар өте сақ әрі үркек, қалың ну ішінде жасырынып тіршілік етеді. Сонымен қатар орман бөкені, қабан, буйвол, бегемот та кездеседі.
Жыртқыштар және приматтар
Жыртқыштардан жабайы мысық, қабылан және виверралар ұшырасады. Маймылдар өте алуан түрлі және олардың көпшілігі ағашта тіршілік етуге бейімделген: мартышкалар, павиандар, мандрилдер кездеседі.
Африка — қазіргі адам тәрізді маймылдардың екі туысының, яғни шимпанзе мен гориллалардың негізгі мекені. Батыс рифт аймағы тауларында сирек кездесетін әрі аз зерттелген тау гориллалары өмір сүреді.
Құстар, қосмекенділер және крокодилдер
Орман құстарының ішінде тоты құстардың бірнеше түрі, бананжегіштер, ашық түсті орман көкектері және нектарналар ерекшеленеді. Кесірткелер мен жыландар да көп, өзендерде талпақтұмсық крокодилдер мекендейді.
Қосмекенділер ішінде бақалардың түрлік құрамы өте бай.
Оңтүстік Африканың шөл және шөлейт кеңістіктері: фаунаның салыстырмалы жұтаңдығы
Оңтүстік Африканың шөл және шөлейт аймақтары (кей сипаттары Солтүстік Африка шөлдерімен ұқсас) фауна тұрғысынан материктің басқа бөліктеріне қарағанда кедейлеу.
Негізгі жануарлар
- Тұяқтылар: кафр буйволы, зебраның бір түрі (квагга), бөкендердің кейбір түрлері.
- Жыртқыштар: кама түлкісі, дала бөрісі, виверраның бірнеше түрі.
- Кемірушілер және жәндікқоректілер, оның ішінде эндемик түрлер де кездеседі.
Қазіргі жағдайға қатысты ескерту
Кей өңірлерде ірі жыртқыштар қатты азайған: бұл аймақтарда арыстандар түгелімен жойылып кеткен деп есептеледі. Эндемиктердің ішінде сарғыш көртышқан ерекше қызығушылық тудырады.
Қорытынды
Африканың жануарлар дүниесі ландшафттардың алмасуына қарай күрт өзгеріп отырады: Сахара мен Атластың қуаң аймақтарынан бастап, саванналардың аса бай қауымдастықтарына және ылғалды тропиктік ормандардың өзіндік фаунасына дейін әр өңірдің табиғи бейнесі ерекше. Алайда піл, мүйізтұмсық, арыстан сияқты ірі жануарлардың тағдыры қорықтарды қорғау, заңсыз аулауды тоқтату және табиғи мекендерді сақтауға тікелей байланысты.