Экономикалық аспектілер
Қазақстандағы туризм дамуының ерекшелігі
Қазақстанда туризмнің қалыптасуы әлемдік үрдістерден біршама ерекшеленеді. Бұл айырмашылық көбіне елдің саяси, экономикалық және әлеуметтік даму логикасымен байланысты. ХХ ғасырдың 90-жылдарына дейін Қазақстан КСРО құрамында болған кезеңде туризм дербес экономикалық сала ретінде толыққанды қарастырылмады. Адамдар көбіне демалыс, таным-білім және емделу мақсатында саяхаттады.
Кеңес кезеңінде ішкі туризм салыстырмалы түрде дамыды. Ал шекараның жабықтығы және визалық тәртіптің күрделілігі халықаралық туризмнің кеңеюіне айтарлықтай кедергі келтірді.
Сондай-ақ, жеңілдік жағдайында туристік жолдамаларды бөлу жүйесінде жемқорлық сипаттың болғанын атап өткен жөн: жолдамаға қол жеткізе алатын шенеуніктер оны пайдалануға да көбірек мүмкіндік алды. Бұл тәжірибе қоғамда насихатталған әлеуметтік теңдік қағидасымен үйлеспеді.
Тәуелсіздік және нарықтық экономикаға өту
Қазақстанның тәуелсіздікке көшуі экономиканың барлық саласында реформаларға жол ашты, оның ішінде туризм де болды. Нарықтық экономикаға өткеннен кейін туристік саладағы экономикалық өлшемдер әлеуметтік өлшемдерден басым түсе бастады. Көп жағдайда туризм Қазақстанда нарықтық қатынастардың қалыптасуын жеделдеткен салалардың біріне айналды.
Халықаралық тәжірибе
Туризм қысқа мерзім ішінде экономиканың ең табысты бағыттарының біріне айнала алатынын көрсетеді.
Нарықтық орта
Нарықтық экономика туристік қызметті дамыту үшін ең қолайлы орта болып саналады және туристік қызмет нарық кеңістігінің кеңеюімен тығыз байланысты.
Туризм тікелей тұтынушыға бағытталған сала болғанымен, оның дамуына ықпал ететін көптеген ілеспе салалар мен қызмет түрлері де нарықтық кеңістіктің қалыптасуына белсенді қатысады. Қолайлы жағдай жасалса, Қазақстанда туризм экономикалық тұрақтылық пен ұлттық экономиканың өсіміне қозғаушы күш болуы тиіс.
1991 жылдан бергі кезеңдер: құрылымдық шолу
Реформалар жағдайында туризм саласында ең тиімді әрі мақсатты саясатты таңдау ерекше маңызды. Осы мақсатта туристік бизнестің дамуын, жекелеген сегменттердің қалыптасуын және өзгерістердің себеп-салдарын талдау қажет. Қазақстанда 1991 жылдан бастап туризм дамуын шартты түрде үш кезеңге бөлуге болады.
| Кезең | Экономикалық аспектілер | Заңнамалық база | Саяси аспектілер | Әлеуметтік негіздер |
|---|---|---|---|---|
| 1-кезең 1991–1994 |
Мемлекеттен шығару және жекешелендіру басталды. Кіру және шығу туризмі өсті, жаңа туристік фирмалар ашылды, саланың рентабельділігі артты. | Туризм мен спортты дамыту туралы Министрлер Кабинетінің қаулысы; ҚР «Туризм туралы» заңы; туристік және спорттық қызметті лицензиялау мен сертификаттау туралы ережелер. | Шекара ашылды, визалық формальдылықтар жеңілдетілді, шетелдік инвесторлар ағымы байқалды. | Туристік фирмалардың демеушілік бастамаларға қатысуы. |
| 2-кезең 1995–1999 |
Кіру туризмінде тоқырау байқалды, ішкі туризм көрсеткіштері төмендеді. Шоп-туризмге маманданған фирмалар саны артты, инфрақұрылым қалыптаса бастады. | ҚР-да туризм индустриясын дамытудың ұлттық бағдарламасы; туристік қызметті лицензиялау жүйесі қайта қаралды. | Шетел азаматтарының іскерлік белсенділігі төмендеді. | Бірқатар фирмалардың демеушілік іс-шараларға қатысуы. |
| 3-кезең 2000 жылдан бастап |
Туризм түрлерінің құрылымы өзгерді, бәсеке күшейді, маркетинг пен жарнама құралдары белсенді қолданылды. Кей көрсеткіштер бойынша, соның ішінде кіру туризмінде, құлдырау байқалды. | Туристік қызметті лицензиялау ережелері; 2000 ж. 29 желтоқсандағы №1947 қаулы; ҚР «Қазақстан Республикасындағы туристік қызмет туралы» заңы (№211-II). | Визалық формальдылықтарды әрі қарай жеңілдету, туристік қызметтегі интеграциялық үдерістер. | Зейнеткерлер мен көпбалалы отбасыларға жеңілдіктер; туристік нысандарды қалпына келтіру жұмыстары. |
Ескерту
Кезеңдестіруді экономикалық, ұйымдастырушылық және заңнамалық факторлар арқылы сипаттауға болады. Бұл бөлініс әрдайым айқын көрінбеуі мүмкін, бірақ оның өзіне тән белгілері мемлекеттің саясаты мен экономикалық қайта құруларына тікелей байланысты.
Қорытынды талдау: үрдістер және басқарушылық сабақтар
Қазақстанда туризм дамуының перспективті бағыттарын анықтау үшін соңғы жылдардағы эволюцияны жүйелі талдау қажет. Туризм экономикалық қызмет саласы ретінде қаржылық және ұйымдастырушылық өзгерістерге жоғары дәрежеде бейім. Сондықтан ұлттық туристік компаниялар туристік ағымдар мен қызмет бағаларындағы өзгерістерді дұрыс түсініп, стратегияға енгізуі тиіс.
Бірінші кезеңнің мәні
Өтпелі сипат алды: нарықтық экономикаға өту саланы қайта құрылымдады, туристік фирмалар көбейді, жеке кәсіпкерлікке мүмкіндік берген жаңа заңдар мен нормалар қалыптасты.
Кейінгі өзгерістердің логикасы
Визалық рәсімдердің жеңілдетілуі және экономикалық ашықтық халықаралық туризмге серпін берді, әсіресе қазақстандықтардың шетелге шығу көрсеткіштері жылдам өсті. Іскерлік сапарлар инвестициялық белсенділікпен тығыз байланысты болды.
Туризмді мемлекеттік деңгейде дамыту тұжырымдамасы мен инфрақұрылымды жетілдіру тәсілдері ұзақ уақыт бойы әлемдік нормалардан едәуір ерекшеленді. Сондықтан өзгерістер күрделі әрі көпқырлы сипат алып, сала ішінде басқару, қайта құру және жаңа тетіктерді енгізу кезең-кезеңімен жүзеге асты.