Қазақша рефераттар

Материя мен дене синонимдер

Өндірістік тәсілдер мен құралдардың жедел дамуы қоғамға жаңа талаптар қойды. Осы талаптарды қамтамасыз етуге ескі схоластикалық ілім мен діни догмалар кедергі келтірді. Жаңа заманға жаңа ғылыми жаңалықтар мен жаңаша дүниетаным қажет болды. Сондықтан ғылымның практикалық пайдасы бар салалары қарқынды дамыды.

Жаңа ғылыми серпін және механистік ойлау

Гидростатика, механика, геометрия сияқты ғылымдардағы жетістіктер табиғаттану мен философияға зор ықпал етті. Нәтижесінде философияда механистік көзқарас пен метафизикалық ойлау тәсілі қалыптасты. Тіпті қоғамдық өмір мен адам табиғатын да механика заңдылықтары тұрғысынан түсіндіру үрдіске айналды.

Френсис Бэкон: индукция және табиғатты игеру

Механикалық-метафизикалық бағыттың қалыптасуына зор үлес қосқан ойшыл — ағылшын философиясының көрнекті өкілі, ғылыми зерттеудегі индуктивтік тәсілдің негізін қалаушы Френсис Бэкон (1561–1626).

Бэконның ойынша, адамның негізгі мақсаты — табиғат күштерін игеру. Табиғаттың сырын, заңдылықтарын таныған адам оларды өз қажетіне жарата алады. Табиғатты ол ең алдымен материя ретінде қарастырып түсіндіруге болады деп есептеді.

Негізгі тезистер

  • Материяның басты қасиеті — қозғалыс.
  • Ғылыми танымға тек тәжірибемен дәлелденетін денелер жатады.
  • Рух, жан сияқты ұғымдар ғылыми танымға тікелей бағынбайтындықтан, оларды «нақты шындық» ретінде мойындау қиын.
  • Дін мен ғылым бір-біріне кедергі келтірмей, әрқайсысы өз тәсілімен ақиқатқа ұмтыла алады.

Бэкон табиғатты танып-білу арқылы мәдени өмірді мақсатты түрде өзгертуге болады деп санады. Бұл жолда адамдар жалған сенімдер мен жалған тәжірибелерді ажырата білуі тиіс.

Томас Гоббс: қоғамды да «механика» ретінде түсіндіру

Томас Гоббс (1588–1679) — Бэкон ілімін жалғастырып, бір жүйеге түсірген ойшыл. Ол механикалық тәсілді тек табиғат құбылыстарына ғана емес, таным процесіне және қоғамдық құбылыстарға да қолданды.

Объективтік шындық

Объективтік шындық — денелер жиынтығы. «Материя» мен «дене» — мағыналас.

Геометрияның рөлі

Денелерді олардың геометриялық сипаттары арқылы ажыратуға болады; сондықтан геометрия — негізгі ойлау тәсілі.

Ойлау = есептеу

Ойлау — есептеу, яғни математикалық амалдардың жиынтығы ретінде түсіндіріледі.

Гоббс себептілік әмбебап болғандықтан, жігер де себептілікке бағынышты деп есептеді. Адам табиғаты бастапқыда өзін-өзі сақтау мен ләззатқа ұмтылуға негізделген эгоистік қажеттіліктермен сипатталады. Әркімнің мүддесі бір-біріне қайшы келгенде «барлығының барлығына қарсы күресі» туындайды.

Әлеуметтік келісім және «Левиафан»

Мұндай қақтығыс тұрақты бола алмайды. Сондықтан адамдар өзара келісім жасап, мемлекетке бірігеді және билеушіге ерікті түрде бағынады. Мемлекет — жасанды дене, «Левиафан». Осы арқылы адамдар өзін-өзі қорғауға және адамша өмір сүруге мүмкіндік алады. Қоғамдық заң азаматтардың ар-ожданы ретінде қарастырылады.

Джон Локк: тәжірибе, түйсік және «таза тақта»

Негізгі еңбек

«Адамның ақыл-ойы туралы тәжірибе»

Локк танымды психологиялық тұрғыдан негіздеп, психологияның ғылым ретінде қалыптасуына жол ашты.

Джон Локк (1632–1704) Бэконның «білім тәжірибеден шығады» деген қағидасын нақтылай отырып, тәжірибе сезімдік түйсінулер арқылы қалыптасады деді.

Локктың таным теориясының қағидалары

  1. 1 Адамда туа біткен идеялар болмайды; идеялар тәжірибе арқылы пайда болады.
  2. 2 Жаңа туған адамның ақыл-ойы — таза тақта (ақ қағаз); мазмұн тек тәжірибемен толады.
  3. 3 Ақыл-ойда түйсіктер арқылы қабылданған мәліметтерден басқа ештеңе жоқ: дүниеге ашылатын «терезе» — түйсік.

Сезімдік түйсіну сыртқы түйсіну және ішкі рефлексия (өзін-өзі бақылау) болып бөлінеді. Сыртқы түйсінудің қайнары — сезім мүшелеріне әсер ететін материалдық денелер, ал ішкі рефлексияның негізі — адамның өз күйін іштей сезінуі (қиналу, мақұлдау, т.б.).

Бірінші және екінші сапалы идеялар

Бірінші сапалы идеялар

Денелердің түрі, саны, орны, қозғалысы, тыныштығы сияқты қасиеттер. Бұларды біз заттар қалай болса, солай қабылдаймыз.

Екінші сапалы идеялар

Иіс, түс, дәм сияқты қасиеттер. Бұлар субъективті түрде қабылданады.

Локк үшін ақиқат — идеялардың өзара сәйкестігі және көпшіліктің ортақ келісімі. Игілік — қуаныш тудырып, күшті арттыратын іс; оған қарсысы — бақытсыздық. Мемлекет туралы ілімінде ол халық егемендігіне сүйенген конституциялық монархияны қолдап, билікті бөлуді (заң шығарушы, атқарушы, сот) бостандық пен құқықтық теңдіктің кепілі деп түсіндіреді.

Қорытынды түйін: механикалық-метафизикалық іргетас

Бэкон, Гоббс, Локк ілімдері механикалық-метафизикалық философияның негізін қалады. Олар ғылыми зерттеудің индуктивтік және геометриялық тәсілдерін әмбебап әдіс деңгейіне көтеріп, кейінгі ойшылдарға елеулі ықпал етті.

Идеалистік сенсуализм: Джордж Беркли және Давид Юм

Джордж Беркли: «жалпы материя» — ұғым ғана

XVII–XVIII ғасырларда Англияда философияда «идеалистік сенсуализм» аталған бағыт қалыптасты. Оның негізін қалаушылардың бірі — Джордж Беркли (1684–1753). Негізгі еңбегі: «Танымның бастамасы туралы трактат».

Берклидің ойынша, «жалпы материя» деген ұғым — бос сөз: «жалпы үшбұрыш» дүниеде жоқ болғандай, «жалпы материя» да жоқ. Ал жеке материалдық денелер құдайдың ойында идея ретінде өмір сүреді. Демек, шынайы өмір сүретін — заттардың өзі емес, рухтың, жанның және “меннің” түп негіздері.

Беркли үшін «дененің өмір сүруі» — оның түйсіктер арқылы қабылдануы. Қозғалыс — құдайдың үздіксіз белсенділігі; кеңістік пен уақыт та сезімдік қабылдаудың түрлері ретінде түсіндіріледі.

Давид Юм: субстанцияға күмән және себептілік әдеті

Берклидің бағытын әрі қарай дамытқан ойшыл — ағылшын ағартушылық дәуірінің көрнекті өкілі Давид Юм (1711–1776). Негізгі еңбектері: «Адамның ақыл-ойы туралы зерттеулер», «Діннің табиғи тарихы», «Табиғи дін туралы пікірлер».

Юм ешқандай түпнегізді (субстанцияны) мойындамайды: ол шынайы болмыс емес, идея ғана. Ал идеяны тудыру үшін міндетті түрде оған сәйкес объективтік зат болуы шарт емес. Мәселен, «құдай» идеясы адамның ақыл, данышпандық, қайырымдылық сияқты қасиеттерін жинақтап, оларды адамның өзінен тыс күшке телуден пайда болады.

Юмның түсіндіруінше, тәжірибе — себептері беймәлім әсерлердің үздіксіз ағымы. Біз себеп пен салдарды қайталанатын тәжірибе арқылы және ойлаудың әдеттенуі арқылы байланыстырамыз. Осылайша ол объективті себептілікті теріске шығара отырып, себептілікті субъективті түрде (әдет, психологиялық байланыс) түсіндіруге бейім болады.

Шектеу

Себептілік заңы тәжірибе шеңберінде ғана қолданылады; оны трансценденттік идеяларға (құдай, мәңгілік, т.б.) көшіруге болмайды.

Адам әрекеті

Іс-әрекеттің негізі — құмарлық, сұраныс, табиғи бейімділік; ақыл-ой әрекетті тудырмайды, тек ақиқат пен жалғанды айыруға көмектеседі.

Рационализм: Рене Декарт

Ағылшын эмпириктері білімді сезім арқылы алуға болады десе, француз философы Рене Декарт (1596–1650) танымда бірінші орынға ақыл-ойды қойды, ал тәжірибені ақыл-ой қорытындыларын тексеретін практика деңгейіне түсірді.

Күмәндану қағидасы және «Cogito»

Декарт философиясы күмәнданудан басталады: ол дәстүрлі пікірлерге де, сезімдік танымның ақиқаттығына да күмән келтіреді. Өзгермейтін негіз ретінде ол ойлаудың өзін мойындайды: «Мен ойлаймын, олай болса, өмір сүремін».

  • Танымның негізі сыртқы әлемнен емес, таным процесінің өзінен ізделеді.
  • Мәнділіктің субстанциясы (түпнегізі) бар екені мойындалады.

Декарт бойынша рухани түпнегіз (құдай) және материалдық түпнегіз (табиғат) бір мезгілде бар: руханидың басты атрибуты — ойлау, материалдықтың атрибуты — кеңістікте көсіліп орналасу. Әлем корпускулдардан (ұсақ бөлшектерден) тұрады; олар үздіксіз қозғалыста және механика заңдарына бағынады.

Дедукция және туа біткен идеялар

Танымның негізгі тәсілі — геометриялық-дедуктивтік, аксиомалық әдіс. Декарт рационалдық таным туа біткен идеяларға сүйеніп, сезімдік түйсінусіз-ақ білім бере алады деп есептейді. Туа біткен идеялардың айқындығы мен анықтығы олардың түпкі себебі құдай болғандықтан қамтамасыз етіледі; сондықтан мұндай білімді тәжірибемен міндетті түрде тексеру қажет емес.

Бенедикт Спиноза: субстанцияның біртұтастығы

Бенедикт Спиноза (1632–1677) ілімінде барлық денелер мен құбылыстарды біріктіретін ұғым — субстанция (түпнегіз). Құдай, табиғат, әлем, түпнегіз — біртектес түсініктер, синонимдер ретінде беріледі. Субстанция өз-өзінің себебі (causa sui) және оны ешкім жаратпайды.

Атрибуттар

Субстанцияға сансыз көп атрибут тән; ең маңыздылары — кеңістікте көсіліп орналасу және ойлау.

Модустар

Атрибуттар модустарды тудырады: қозғалыс/тыныштық, ақыл-ой/жігер, сондай-ақ әлемдегі жеке денелер — субстанцияның көріністері.

Спиноза әлемді әмбебап тұтастық ретінде мәңгі және өзгермейді десе, жеке денелер үздіксіз қозғалыс пен өзгерісте болады дейді. Ол барлық денелерді бастапқыдан «жанды» деп қарастыруға бейім болып, философиядағы гилозоистік көзқарастың жандануына ықпал етті.

Еркіндік, себептілік және танымның сатылары

Адам өзін еріктімін деп ойлағанымен, іс-әрекет себептілікке бағынады. Бұл заңдылықты білмегендіктен ғана адам өзін еркін сезінеді. Ақиқатқа жеткізетін жол ретінде Спиноза ойлаудың математикалық тәртібін жоғары бағалайды.

  1. 1 Сезімдік таным: көңіл-күйге тәуелді болғандықтан, шынайы білім бермейді.
  2. 2 Рационалдық таным: маңызды қадам болғанымен, толық ақиқатқа жеткізбейді.
  3. 3 Интуиция: заттың мәнін іштей түсіну арқылы түпнегізді (құдай-табиғатты) тануға жақындатады.

Спиноза діннің шығуын табиғат құбылыстарын түсіндіре алмау және дүлей күштерден қорқу сияқты себептермен байланыстырады. Дегенмен, оның пікірінше, дін қоғамда тәртіп орнату және халықты бір қалыпта ұстау үшін белгілі бір қызмет атқара алады.

Готфрид Вильгельм Лейбниц: монадалар философиясы

Готфрид Вильгельм Лейбниц (1642–1716) — неміс физигі, математигі, тарихшысы және философы. Ол құдай ішкі даму заңдылығына сай түпнегіздерді (субстанцияларды) дүниеге келтірді деп есептеді. Барлық мәнділіктің, соның ішінде материяның да түпнегізі — ұсақ, бірақ белгілі бір деңгейде саналы монадалар.

Монаданың қасиеттері

  • Қарапайым, бөлінбейді.
  • Өз алдына дербес әрекетшіл мүмкіндігі бар.
  • Кеңістікте көсілмейді; «философиялық нүкте» ретінде түсіндіріледі.

Құдай және әлем

Алғашқы монада — құдай, қалғандары — оның сәулелері. Денелер мен құбылыстар — монадалар жиынтығы; кеңістік пен уақыт — монадалар күшінің көрінісі.

Монадалардың даму сатылары

  1. 1 Бейсаналық күйдегі қарапайым монадалар (минералдар мен өсімдіктер).
  2. 2 Түйсік пен ес деңгейіндегі жанданған монадалар (жануарлар).
  3. 3 Айқын әрі анық рухқа айналған монадалар (адам жаны).
  4. 4 Толық саналы, объективті еске алу қабілеті бар монада — құдай.

Лейбниц әр монаданың ішкі даму заңдылығы өзімен шектеледі деп есептейді: еш нәрсе оған сырттан кірмейді және одан сыртқа шықпайды. Сондықтан әр деңгей өз шегінде қалады.

Лейбництің таным туралы ілімінде сезімдік түйсіну мен рационалдық танымның арақатынасы арнайы талданады, алайда берілген мәтін осы тұста үзіледі.