Қызды айттыру кезеңі

Сөз байлығы: санмен емес, мағыналық қуатпен өлшенетін құбылыс

Қазақ тілінің байлығы тек сөздің көптігімен өлшенбейді. Сөз байлығы — сөздердің әр алуандығы мен мағына реңктерінің молдығы арқылы бағаланатын күрделі құбылыс.

Сөз алуандығының ең әуелі байқалатын қыры — халықтың ана тілі арқылы ақиқат дүниедегі зат пен құбылысты ажыратып, дәл атап, айырымын тап басуы. Бұл — сезім мен түйсіктің ғана емес, ортақ белгілерді танып, сапасын анықтайтын ойлау мен сананың да әрекеті.

Екінші қыры — адам қоршаған дүниеге ат қойып қана қоймай, оған қатынасын да білдіреді. Ұнату мен ұнатпау, жақсы көру мен жек көру, құрметтеу, қастерлеу, аялау, жиіркену, мадақтау, мазақтау, әжуалау сияқты сан алуан эмоционалдық реңкті сөздердің молдығы да сөз байлығының айғағы.

Фразеологизмдер: этномәдени жадының қоймасы

Ұлттық тілдің сөз қазынасы ішінде фразеологизмдердің орны бөлек. Мәдени-тілдік ұжымның (халықтың, ұлттың, этностың) байырғы дүниетанымы, дүние түйсігі, салт-дәстүрі жеке сөздерге қарағанда фразеологизмдерде молырақ жинақталады. Сондықтан фразеологизмдер этномәдениеттің қоймасы ғана емес, оны сақтап, бүгінгі заманға жеткізетін қызмет атқарады.

Халықтың көне күнтізбе жүйесі, уақыт пен кеңістік өлшемдері, халық астрономиясы, халықтық юриспруденция, дәстүрлі мәдениет институттары сияқты ұғымдар, сондай-ақ өмірде көмескіленгенімен тілде сақталған мифологиялық-этнографиялық көнеліктер көбіне фразеологиялық тіркестер құрамынан табылады. Қысқасы, фразеологизмдерде адам, қоғам, табиғат туралы сан ғасырлық дәстүрлі білімнің ізі сақталған.

Ісмет Кеңесбаев және академиялық фразеологиялық сөздік

Қазақ тіл білімінің іргетасын қалаған ірі тұлғалардың бірі — Ісмет Кеңесбайұлы Кеңесбаев. Ол ұзақ жылдар бойы қазақ фразеологизмдерін жинақтап, «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» атты құнды еңбекті жасады. Бұл — түркі әлеміндегі тұңғыш толық фразеологиялық сөздік ретінде бағаланады.

Бұл басылымның академиялық сипаты айқын: ол кең оқырманнан гөрі зиялы қауымға, зерттеушілерге, ізденушілерге, жоғары мектеп оқытушыларына көбірек бағытталған. Дегенмен қазақ тілінің қолданыс өрісі кеңейіп, мемлекеттік тіл ретіндегі қызметі күшейіп отырған кезеңде мұндай қазынаны қалың оқырманға таныстыру да — маңызды іс.

Тіл — ұлттың жаны, тұрақты тіркестер — ұлттық болмыстың айнасы

Әр халықтың өзіне ғана тән мінез-құлқы, күнкөрісі, тұрмыс-тіршілігі болады. Сол ерекшелік тіл арқылы танылады. Өнерлі, әуезді, мағыналы бай тілдің бірі — қазақ тілі. Халықтың өткен дәуірдегі наным-сенімі, түйсік-түсінігі, ой-қиялы мен дүниетанымы көбіне аз сөзге көп мағына сыйғызатын тұрақты тіркестер арқылы өрнектелген.

Көптеген тұрақты тіркестердің еркін тіркес түріндегі бастапқы мотивтері уақыт өте көмескіленген. Сол бастапқы мағыналарды этнолингвистика тұрғысынан ашып, салт-дәстүрлермен байланысын көрсету — зерттеудің маңызды бағыты.

Қыз бала тәрбиесі және тұрмысқа шығуға қатысты тұрақты тіркестер

Этнолингвистика тұрғысынан қарағанда, салт-дәстүрлердің ең көнесі әрі ұрпақтан-ұрпаққа өзгеріссіз жеткен қабаты — қыз бала мен әйелге қатысты ырым-жоралғылар мен әдет-ғұрыптар. «Атадан ұл қалғаны — өзі қалғаны, қыз қалса — ізі қалғаны» деген сөз қыз тәрбиесіне ерекше мән берілгенін аңғартады.

Қызды болашақ өмірге алдын ала дайындау, тұрмысқа бейімдеу үшін әр кезеңде түрлі дәстүрлер ұстанылған. Сол дәстүрлер тілде тұрақты тіркестер түрінде бекіп, сөздік қорды байытып отырған. І. Кеңесбаевтың сөздігін қарастыру барысында әйелдерге қатысты тұрақты тіркестердің жиі кездесуі де осыны дәлелдейді.

Ертедегі «қызға үйленудің» жолдары және атастыру дәстүрі

Ертеде қызға үйленудің бірнеше жолы болған: қызды кішкентайынан атастыру, қызды айттыру, сондай-ақ алып қашу. Атастыру көбіне аралас-құралас, бірін-бірі жақсы білетін жора-жолдастар арасында орын алған.

Кейде балалы болмай жатып, «болашақта қызды не ұлды болса құда боламыз» деп уәделесіп, бел құда атанған. Балалары бесікте жатқанда уәде байласқан құдалық бесік құда деп аталады. Мұндағы мақсат — баланың «көргенді жерден» жар табуын көздеу.

Қыз көру, жар таңдау және «қыз айттыру»

Дәстүрлі түсінік бойынша, қыз он үшке келгенде «бой жетті», ұл он беске келгенде «ер жетті» деп, ендігі жерде отбасын құру қамы ойластырылған. Айттырылған қызы жоқ жігіттер ауыл-ауылды аралап, қыз көру, жар таңдау сапарына шыққан. Мұндай сапарлар ойын-сауықпен, алтыбақан теуіп, ән-күймен, айтыспен астасып отырған.

Ұнатқан қызын таңдаған жігіт өз шешімін жеңгелері арқылы үлкендерге жеткізеді. Артынша қыз ауылына жаушы жіберіліп, келісім алынғаннан кейін қызды айттыру рәсімі жасалған.

Қалыңмал және әлеуметтік мән

Қызды айттыруда жігіттің өзі емес, көбіне ағайындары келіп, қыздың ата-анасымен келісіп, қалыңмал төлеген. Қалыңмал — қыздың болашақ қайын жұрты әкелетін мал-мүлік. Дәстүрлі ортада ол құдалықтың салмағын, жауапкершілігін айқындайтын әлеуметтік институт ретінде қабылданған.

Кей мәтіндерде «қалың» сөзі «көп», «көлемді» деген мағыналық реңк беріп, қалыңмалдың мөлшерін меңзейді.

Жанама атаулар: айттырылған қыз, үкілі қыз, басы байлаулы

Қыздың болашақ күйеуі белгілі болғанда «айттырған қыз», «айттырылған қыз» сияқты жанама атаулар қолданылған. Кей өңірлерде жігіт жағы қыздың ата-анасына үкілі құнан не дөнен әкелетін. Мұндағы мән жылқыда емес, оның кекіліндегі үкіде болған: үй босағасына ілінген үкі «бұл қыз атастырылған» деген белгі ретінде танылған. Осыдан «үкілі қыз», «үкісі бар қыз», «үкі тағылған қыз» тіркестері туған.

Алып қашу және «етегінен ұстап кетті» түсінігі

Қыздың басы байлаулы болса да, кей жағдайда қыздың келісімімен алып қашу болған. Мұндайда қыздың жеңгесі арқылы алдын ала хабарласып, жасырын кездесіп, түн ішінде ел ұйқыға кеткенде қыз сүйген жігітіне еріп кеткен. Осыдан «алып қашты» тіркесі орныққан.

Қыздың өз еркімен кеткенін жұрт «жігіттің етегінен ұстап кетті» деп бейнелеген. Бұл — таңдау мен тәуекелді қатар аңғартатын тілдік образ.

Қызойнақ, тыйымдар және «төсегімен көтерілген» тіркесі

Қазақ қоғамында қыз тәрбиесіне қатаң талап қойылған: бойжеткен қыздың жүріс-тұрысы бақылауда болып, арына дақ түсірмеудің жолы қарастырылған. Сол себепті қызды жастар көп жиналатын орындарға жиі жібермеу де кездескен.

Кей деректерде қызойнақ салдарынан қыздың жүкті болып қалуы да айтылып, ондай жағдайда жігіт жағы «төсегімен көтердік» деп айыптаған. Осыдан «төсегімен көтерілген» тіркесі «абыройына дақ түсті» деген әлеуметтік бағалаумен астасып қолданылған.

Сондай-ақ сүйген жігітінің артынан еріп барған қызды «өз аяғымен келген қыз» деп табалаған жағдайлар да болған. Мұндай сөз орамдары — тәрбиелік норманың тілдегі көрінісі.

Есік көру, ұрын келу және «күйеу жолы кәдесі»

Қыз атастырылып, үкі тағылғаннан кейін, тойға дейінгі аралықта жігіт пен қалыңдықтың танысып, бауыр басуына мүмкіндік берілген. Бұл кездесулер ретсіз емес, өзіндік ырым-жоралғымен жүзеге асқан.

Жігіттің тойға дейін қыз үйіне келуі есік көру, есік ашар деп аталған. Кей жерлерде бұл келіс ұрын келу, есік көре келу, тіпті қол ұстау сияқты атаулармен де айтылады. Қыз жағы күйеу баланың келуіне байланысты шағын той жасап отырған.

І. Кеңесбаев сөздігінде «ұрын келу» — айттырған қызға тойдан бұрын күйеу тарапынан сыйлық алып, қыз ауылына жасырын келу мағынасында түсіндіріледі (кей жерде «ірге көру» деп те аталады). Көркем әдебиетте «ұрын келу» тіркесі жиі қолданылып, дәстүрдің тілдік қолданыстағы ізін дәлелдейді.