Қылмыс жасаған адамды ұстағанда зиян келтіру туралы қазақша реферат
Қылмыс жасаған адамды ұстағанда зиян келтіру: құқықтық негіз және шектер
Қылмыс жасаған адамды ұстау — қылмыстылықпен күрестің маңызды элементтерінің бірі. Қылмыс жасаған адамды мемлекеттік органдарға жеткізу және оның жаңа қол сұғушылық жасау мүмкіндігін болдырмау мақсатында ұстау кезінде зиян келтіру, егер оны өзге амалдармен ұстау мүмкін болмаса және қажетті шаралардың шегінен шығуға жол берілмесе, қылмыс болып табылмайды.
Нормативтік негіз
Қол сұғушылық жасаған адамды ұстауға арнайы уәкілетті адамдармен бірге жәбірленушінің және өзге азаматтардың да құқығы бар (ҚК 33-бап). Бұл — әркімнің қызметтік әрі азаматтық парызы.
Маңызды жаңалық
Бұрынғы Қазақ КСР Қылмыстық кодексінде қылмыскерді ұстау жөніндегі арнайы норма болмаған. Қазақстан Республикасының жаңа ҚК-де қылмыс жасаған адамды ұстау кезінде келтірілген зиянның белгілі жағдайларда қылмыс еместігі алғаш рет нақты бекітілді.
Зиян келтірудің рұқсат етілетін шекаралары не үшін керек?
Қылмыскерді ұстау барысында оның жеке басына немесе мүліктік мүдделеріне зиян келтірілуі мүмкін. Кей жағдайларда мұндай зиян елеулі де болуы ықтимал. Сондықтан қылмыстық заң зиян келтірудің шекаралық белгілерін айқындап, құқық қолдану тәжірибесіне нақты өлшем береді.
Бағалау мән-жайларының екі тобы
- Қылмыс жасау фактісіне қатысты мән-жайлар.
- Қылмыстан кейін ұстауға байланысты келтірілген зиянның сипаты мен мөлшері.
Ұстаудың құқықтық негіздері
Қылмыскерді ұстаудың негізі — оның біткен немесе аяқталмаған қылмысты жасауы, не қылмыс жасағаннан кейін жасырынуға, құтылуға бағытталған әрекеттерге баруы. Институтты жүзеге асырудың негізгі шарты — ұсталатын адамның дәл сол қылмысты жасаған адам болуы.
ҚІЖК бойынша ұстауға негіз болатын жағдайлар
- Адам қылмыс үстінде ұсталғанда немесе қылмысты жаңа ғана жасап болған кезде.
- Куәгер (соның ішінде жәбірленуші) қылмысты дәл осы адам жасады деп тікелей көрсеткенде.
- Сезіктінің өзінде, киімінде, қасында немесе үйінде қылмыстың айқын іздері/заттай дәлелдері табылғанда.
Сөзсіз негіздер
Қылмыскерді ұстаудың сөзсіз негіздерінің бірі — оның тұтқыннан, қамаудан немесе жаза өтеп жатқан мекемеден қашуы.
Егер адам қылмыс жасаған сәтте ұсталмаса, оны қылмыстық жауаптылыққа тарту мерзімі ішінде қылмыс жасағаннан кейін де ұстауға болады.
Зиян кімге және қандай жағдайда келтірілуі мүмкін?
Ұстау кезінде келтірілетін зиян үшінші тұлғаларға емес, тек ұсталатын адамның өзіне бағытталуы тиіс. Зиян барынша шамалы, қажетті және негізді болуы керек, ал оны қолдану — тек амалсыздықтың салдары, яғни өзге шара қалмаған жағдайда ғана мүмкін.
Қажеттілік
Егер қылмыскер туралы мәлімет белгілі болып, айналасындағыларға қауіп төнбесе, оған зиян келтіруге негіз болмайды.
Пропорция
Зиян мөлшері істелген қылмыстың қоғамдық қауіптілігіне, қылмыскердің қарсылығына және ұстау жағдайына байланысты бағаланады.
Мақсат
Ұстаудың түпкі мақсаты — қылмыскерді әділ сот төрелігін жүзеге асыратын органға тірідей тапсыру.
Зиян мөлшеріне әсер ететін факторлар
- Істелген қылмыстың ауырлығы (ауыр, аса ауыр қылмыстар).
- Қылмыскердің тұлғасы және мінез-құлқы (қарсылық көрсетуі, агрессиясы).
- Алдыңғы сотталғандық немесе аса қауіпті рецидив белгілері.
- Жынысы, жасы, денсаулық жағдайы (әйелдер, жасөспірімдер, қарттар, мүгедектігі бар адамдар).
- Қарулануы және ұстаудың уақыты/орны/жағдайы.
Ерекше қорғалатын санаттар
Қылмыстық-атқару заңнамасының тиісті нормаларына сай, кей жағдайларда тұтқын орнынан қашқан әйелдерге және жасөспірімдерге қару қолдануға тыйым салынады. Сондықтан әйелдерді, жасөспірімдерді, өте қарт адамдарды және мүгедектігі бар тұлғаларды ұстауда күштеу шаралары барынша шектелуі тиіс; тек аса ерекше жағдайларда ғана зиян келтірумен ұштасуы мүмкін.
Ұстау шараларын асыра сілтеу: қашан жауаптылық туындайды?
Қол сұғушылық жасаған адамды ұстау кезінде анық шектен тыс, мәжбүр етпейтін зиянды қажетсіз келтіру, яғни келтірілген зиянның ұсталатын адамның жасаған қылмысының сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесіне және ұстаудың нақты мән-жайына көрінеу сай келмеуі — ұстау шараларын асыра сілтеу болып танылады. Заң бойынша мұндай асыра сілтеу қасақана зиян келтірілген жағдайда ғана қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады (ҚК 33-баптың 2-бөлігі).
1) Қылмыстың қауіптілігіне сай келмеуі
Мысалы, біреуге қасақана жеңіл жарақат салған адамды ұстау барысында оған ауыр дене жарақатын келтіру.
Тағы бір мысал: әрі қарай барар жері жоқ, жасырынған ұрыны алыстан тұрып атып жаралау сияқты жағдайлар.
2) Ұстау жағдайына сай емес шамадан тыс зиян
Егер қылмыскерді болмашы зиянмен ұстауға болатын болса, бірақ оған қажетсіз түрде ауыр жарақат келтіру, ату, мүгедек ету сияқты әрекеттер жасау — асыра сілтеуге жатады.
Мұндай шектен шығу, әдетте, тек қасақаналықпен жүзеге асырылады.
Құқықтық салдар
Заң бойынша қылмыс жасаған адамды ұстағанда қажетті шаралардың шегінен шығу — кінәлінің жауаптылығын жеңілдететін мән-жайлардың қатарына жатады.
Қажетті қорғану және аса қажеттілікпен айырмашылығы
Уақыты мен сәті
Қажетті қорғану — тікелей төніп тұрған нақты қиянатты тойтару кезінде жүзеге асырылады. Қылмыскерді ұстау — қылмыс жасалып жатқанда немесе қылмыстан кейін дереу іске асырылады.
Мақсаты
Қажетті қорғанудың мақсаты — қылмыстық қиянатты тоқтату. Ұстаудың мақсаты — қылмыскерді мемлекеттік органдарға табыс ету.
Зиянның арақатынасы
Аса қажеттілікте келтірілген зиян тойтарылған зияннан міндетті түрде аз болуы керек. Ал қылмыскерді ұстауда келтірілген зиян көбірек болуы мүмкін, бірақ ол анық шамадан тыс болмауға тиіс.