Салық бақылауының объектісі болып, салық заңдылықтары бойынша заңды міндеттемелер жүктелген тұлғалар
Бақылау мәселесі экономика ғылымында алдыңғы қатарда тұр: ол басқарудың ажырамас бөлігі және кез келген деңгейдегі басқарудың сапасы бақылаусыз толық қамтамасыз етілмейді. Басқарылатын жүйе неғұрлым көпқырлы әрі кәсіби болған сайын, бақылаудың өзі де соғұрлым күрделене түседі.
Кеңестік дәуірдегі салық-қаржы әдебиеттерінде бақылау мемлекеттік және қоғамдық өмірдің маңызды тетігі, экономиканың дұрыс дамуының қажетті шарты ретінде қарастырылды. Бақылаудың қажеттілігі, түрлері және жүзеге асыру әдістері жүйелі түрде сипатталды. Әсіресе мемлекеттік бақылаудың түрлері, соның ішінде мемлекеттік қаржы бақылауы терең зерттелді.
Бақылаудың басқарудағы рөлі
Мемлекеттік саяси, экономикалық және әлеуметтік қайта құрулар тиісті шешімдер мен ережелер арқылы бекітіледі. Бұл талаптардың орындалуынсыз қоғам алға қойған мақсаттарына — экономикалық өсімге, қаржылық тұрақтылыққа, азаматтардың өмір сүру деңгейін арттыруға, қауіпсіздікке және өзге де маңызды міндеттерге — толық қол жеткізе алмайды.
Біздің пайымдауымызша, бақылау — кері байланыстың бір түрі ретінде басқарушылық шешімдердің орындалуына сол мезетте катализатор бола алады. Басқару объектісі туралы қажетті ақпарат жиналып, талданғаннан кейін жағдайды түзетуге бағытталған шаралар қабылданады: нормативтік актілер арқылы басқару шешімдерін жаңарту немесе нақтылау қажеттігі айқындалады.
Салықтық бақылаудың мәні
Салықтық бақылау дегеніміз — салық заңнамасының, соның ішінде Салық кодексінің және өзге де нормативтік құқықтық актілердің орындалуын бақылау. Заңдардың сақталуын қадағалау — мемлекеттің жалпы міндеті. Нормативтік актілерді қабылдап, олардың орындалуын бақылау арқылы мемлекет қоғамдық-саяси жүйенің субъекті ретінде әрекет етеді және заң мен тәртіптің сақталуын қамтамасыз етеді.
Бір жағынан, салық заңнамасының сақталуын бақылау өзге салалардағы бақылаудан түбегейлі айырмашылығы жоқ. Екінші жағынан, салықтық бақылау мемлекеттің табысы болып саналатын салық түсімдерін қамтамасыз етудің негізгі құралы екені анық. Демек, салықтық бақылаудың өзегінде мемлекеттің материалдық мүддесі жатады.
Негізгі ерекшелік
Көптеген реттеуші қатынастарда мемлекет құқықтық тәртіпті орнатып, тікелей қатысушы болмауы мүмкін. Ал салықтық құқықтық қатынастарда мемлекет әрі реттейді, әрі қатысушы тарап ретінде көрінеді. Бұл салықтық бақылаудың басқа мемлекеттік бақылау түрлеріне қарағанда өзіндік ерекше жүгін айқындайды.
Салықтық бақылаудың орны және маңызы
Біздің қорытындымыз: салықтық бақылау — мемлекеттік бақылаудың жақсы ұйымдастырылған түрлерінің бірі. Оны ұйымдастыру деңгейі бойынша экологиялық немесе санитарлық бақылаулармен тікелей салыстыру әрдайым орынды бола бермейді, өйткені бұл салада мемлекеттің материалдық мүддесі бақылаудың барлық кезеңіне ықпал етеді.
Төленбеген салықтың салдары тек бюджеттік түсімге ғана әсер етпейді — ол экономикаға, әлеуметтік міндеттемелерге және қаржылық тұрақтылыққа жанама түрде ықпал етеді.
Экономистер көрсететін сипаттамалар
1) Мемлекеттік бақылаудың бір түрі
Салықтық бақылау — мемлекеттік бақылаудың бір түрі. Оны мемлекеттің бақылау функциясын жүзеге асыратын уәкілетті мемлекеттік орган жүргізеді және бұл орган өзінің өкілеттіктері шеңберінде біржақты билік өкілетін іске асыра алады.
2) Қаржылық бақылаудың бір бөлігі
Салықтық бақылау — қаржылық бақылаудың құрамдас бөлігі. А.И. Худяковтың анықтамасы бойынша, қаржылық бақылау — мемлекеттік және қоғамдық органдардың орталықтанған және орталықтанбаған ақша қорларының қалыптасуы, бөлінуі және пайдаланылуы процестерін тексеруге негізделген қызмет.
Бұл бақылау барысында ұйымдардың, кәсіпорындардың және азаматтардың ақша қаражаттарын заңды әрі мақсатты пайдалануына баға беріледі; нәтижесінде экономикалық дамуға және халықтың әл-ауқатын жақсартуға қаражаттың тиімді жұмсалуын қадағалау күшейеді. Салықтық бақылау нақты түрде мемлекеттің кірістерін жинауға, яғни ақша қорларын құруға бағытталған.
Дереккөз: А. И. Худяков, «О финансовом контроле», Финансовое право РК, 1995, 189-б.
3) Арнайы (мамандандырылған) бақылау
Салықтық бақылау — мемлекеттік бақылаудың мамандандырылған түрі. Ол, ең алдымен, тек арнайы уәкілетті органның ғана оны жүргізе алатындығымен сипатталады: мемлекет салықтық бақылауды жүргізу құзыретін арнайы органға бекіткен.
4) Функционалдық ауқымы кең
Салықтық міндеттемелері бар заңды және жеке тұлғалардың барлығы — меншік түріне, ұйымдық-құқықтық нысанына және қызмет түріне қарамастан — салықтық бақылаудың объектісі бола алады.
Салықтық бақылаудың құрылымдық элементтері
Кейбір салық-қаржы және экономикалық әдебиеттерде салықтық бақылау өз алдына күрделі ұйымдық жүйе ретінде сипатталып, төмендегі элементтерден тұратыны көрсетіледі:
- а Бақылау субъектісі — мемлекеттің салық қызметі, яғни салықтық тексеру жүргізуге құқығы бар орган (салық органдары).
- б Бақылау объектісі — салық заңнамасына сәйкес заңды міндеттемелер жүктелген тұлғалар.
- в Тақырыбы мен пәні — тексерілушінің Салық кодексі, өзге нормативтік актілер және ресми құжаттар бойынша орындауға тиіс міндеттері.
- г Мақсаты — бұзушылықтарды анықтау, жою және алдын алу, сондай-ақ бюджеттік мүддені қорғау.
- д Әдістері — тексеру нысандары мен тәсілдерінің жиынтығы.
Объектілердің негізгі топтары
Салықтық бақылаудың объектісіне жататын тұлғаларды төмендегі негізгі топтарға бөлуге болады:
- 1) Салық төлеушілер
- 2) Салық агенттері
- 3) Банктер
- 4) Салық төлеуші туралы ақпараты бар тұлғалар
Салықтық бақылаудың мақсаттары
- 1) Салық заңнамасын бұзу фактілерін немесе міндеттемелердің сапасыз орындалуын анықтау.
- 2) Кінәлі тұлғаларды айқындап, оларды заңда белгіленген жауапкершілікке тарту.
- 3) Заң бұзушылықтарды жою.
- 4) Қарыздарды өндіру бойынша шаралар қолдану арқылы мемлекеттің материалдық мүддесін қорғау.
- 5) Салық құқық бұзушылықтарының алдын алу.
Алдын алу мақсатынан туындайтын маңызды тұжырым: салықтық тексеру барысында құқық бұзушылық анықталмағанның өзінде, салық төлеуші өзінің міндеттемелерін бұдан әрі мұқият орындауға ынталанады.
Түрлері мен жіктелуі
Салықтық бақылауды ұйымдастыру, әдістемелік және техникалық қырлардан қарастыруға болады. Әдістеме дегеніміз — нақты қолданылатын әдістер мен тәсілдердің жиынтығы. Жүзеге асыру формасы бойынша салықтық бақылау төмендегідей жіктеледі:
Тікелей бақылау
- Тексеру бақылау объектісінің өзінде жүргізіледі.
- Тексеруші алғашқы құжаттарды және салық есебіне қатысты материалдарды тексеріп, талдау жасайды.
- Мысалдар: құжаттық тексеру, рейдтік тексеру, хронометраждық тексеру.
Сырттай бақылау
- Тексеру барысында бақылау субъектісі мен объектісі тікелей байланысқа түспеуі мүмкін.
- Негізгі жұмыс есептілік пен деректерді талдауға сүйенеді.
- Мысал: камералдық тексеру.
Ішкі және сыртқы бақылау: шекараны ажырату
Салық саласында бақылау ішкі және сыртқы сипатта болуы мүмкін. Ішкі бақылау — бақылау субъектісі мен объектісі бір ұйымдық жүйенің бөлімшелері болған жағдайда жүргізілетін бақылау. Мысалы, министрлік өз ведомстволарының салық міндеттемелерін және заңнаманы орындау деңгейін тексере алады.
Сыртқы бақылау — бағынышты емес субъектілерге қатысты жүзеге асырылады. Бұл, әдетте, салық органдарының тексерулеріне тән.
Маңызды ескерту
Әрбір салық төлеуші өз міндеттемелерін толық әрі уақтылы орындауға ұмтылуы тиіс, сондықтан ішкі шаруашылық бақылаудың қажеттілігі даусыз. Алайда бұл өзін-өзі бақылау мемлекеттік салықтық бақылауға жатпайды: мұнда салық төлеуші өзін өзі қадағалайды.
Салықтық бақылау, негізінен, билеуші және бағынушы моделі аясында жүзеге асырылады: бақылаушы тарап — мемлекет уәкілеттік берген салық органы. Салықтық бақылау, әдетте, атқарушы билік органдарының қызметі ретінде көрінеді; нақтылай айтқанда — мемлекеттік салық органдары арқылы іске асырылады. Сонымен бірге құқық қорғау органдары да салықтық бақылауға қатыса алады, алайда, әдетте, салық органымен бірлесіп әрекет етеді.
Қорытынды
Салық жүйесінің тиімділігі және салықтық бақылаудың сапалы ұйымдастырылуы экономикалық тұрақтылыққа қол жеткізуге мүмкіндік береді.