БІРЖАН ЖӨНІНДЕ ЕСТІГЕНДЕРІМ
Қазақ әдебиеті мен мәдениетінде XIX ғасырдағы ән өнері мен сөз өнерін бір арнаға тоғыстырған аса ірі тұлғалардың бірі — Біржан сал Қожағұлұлы. Ол 1834 жылы қазіргі Ақмола өңірі, Көкшетау маңындағы Сексенкөлдің бірі — Жекей көлінің жағасында дүниеге келген. Біржанның ескі ата қонысы Обаған болған.
Тегі, тәрбиесі және еркін өскен орта
Шежірелік деректерде Біржанның арғы атасы Бертістен тарайтын тармақтар аталады: Аңшолақ, Айшуақ, Жаншуақ, Қожамқұл, Қожағұл; Қожағұлдан Түрлібай, Нұралы, Ералы туады. Біржан — Түрлібайдың баласы. Атасы немересін бауырына басып, еркелетіп өсіреді. Ата мен әже тәрбиесін көрген, дәулетті ортада ер жеткен Біржан тұрмыс таршылығын көрмей, еркін қалыптасады.
Еркіндік — оның табиғи дарынын ерте ашты: жасынан домбыраға жақын болып, ән салуға, өлең ұйқастыруға бейімдігін танытады. Ол ошақ басындағы әңгімемен шектелмей, ел тамсанған серілер өміріне қызығып, өзі де салдық, серілік жолына бет бұрады.
Осы әншілігі мен ақындығының арқасында Біржан аз уақыттың ішінде алты Алашқа танылып, серілік дәстүрді биікке көтерген тұлғаға айналды. Даңқы Көкшетаумен шектелмей, бүкіл Сарыарқаға жайылды. Кейінірек Жаяу Мұса, Үкілі Ыбырай, Балуан Шолақ секілді өнерпаздар Біржан сал салған соқпақтың жалғастырушылары болды.
Синкретті өнер: ақындық, әншілік, сазгерлік
Біржанның әр әні көбіне белгілі бір жағдаймен, көңіл күймен сабақтас туады: мәжіліс үстінде, немесе жүрегінде қатқан бір түйткілді тарқату үшін ән шығарып, өлеңін әуенмен қоса өрнектеп отырған. Бұл — қазақ даласындағы синкретті өнердің (сөз бен саздың бірлігі) айқын үлгісі.
Өнерпаздың өз-өзіне берген анықтамасы
Біржан өз табиғатын пафоспен, биік әуенмен танытып, өнер иесінің еркін мінезін жасырмайды:
Баласы Қожағұлдың Біржан салмын,
Адамға зияны жоқ жүрген жанмын.
Қасыңа мені сендер неге алмайсың,
Өзім сұңқар, өзім сал, кімге зармын.
Жасым бар жиырмада жасырмаймын,
Басымнан дұшпан сөзін асырмаймын.
Басымнан дұшпан сөзі асып кетсе,
Сен түгіл, патшаға да бас ұрмаймын.
Ақындық қуаттың бір белгісі
Біржанның сөз саптауы өлеңдегі бейнелеу арқылы да танылады. Мысалы, дауыс пен мінезді қатар танытатын жолдар:
Созады Біржан дауысын қоңыр қаздай,
Басқаға бір өзіңнен жүрмін жазбай.
Мұнда әнші дауысының табиғаты мен өзіндік биігі бір-ақ образға сыйған.
Нәзік лирика: сағыныш пен сыр
Біржанның лирикалық әндерінде нәзік сезім, сағыныш, ұяң мұң ерекше естіледі. Сүйгенін аңсаған көңілін ол кейде құсқа тіл қатып жеткізеді:
Аты жоқ құс болады көкек деген,
Алдында терезенің секектеген.
Ойымда үш ұйықтасам бар ма менің,
Айырылып сені, сәулем, кетет деген.
Кім сүймес шешек атқан көкек айын,
Бейне жаз менің сүйген сәулетайым.
Ақ қалқам отыр ма екен, жатыр ма екен,
Әй, көкек, ұшып барып білші жайын.
Бұл жолдардағы ерекшелік — сезімнің асқақ айтылуында емес, дәл әрі нәзік берілуінде. Көкек — сағыныштың елшісіне айналады.
Өнердің мектебі: ел ішіндегі ән мен күй
Біржан жастайынан ауылға келген әнші-күйшіден қалмай, өнердің қыр-сырын тыңдап, ұғып, жаттап өседі. Көрші ауылда думан болса, соған тартуы — оның өнерге деген шынайы құмарлығын көрсетеді. Ән ғана емес, сал-серілік болмыс — сұлу киім, жүйрік ат, алғыр тазы, қыран құс та жас Біржанның талғамына жақын еді.
Уақыт өте ол “әнші бала” атанып қана қоймай, ел аралап жүріп, қазақтың ешкімге ұқсамайтын ән әлемінен өзегін қандырады. Сарыарқаны тербеткен ғажап дауыс, көркем келбет, сән-салтанат — бәрі қосылып, “мынау — Біржан” дегізетін дәрежеге жеткізеді.
Әннің туу сәті: көңіл күй мен жағдай
Біржанның шығармашылық жолын дәлме-дәл тізіп беру қиын болғанымен, әр әннің туу тарихына үңілсек, оның мінезі мен дәуірін аңғаруға болады. Алғашқы шығармаларының бірі саналатын “Аққуым” әні жеңіл басталып, кейін дауысын жоғары өрлетіп әкететін серпінмен ерекшеленеді.
“Жаймашуақ”
Қозыбақтың үйіндегі мәжіліс үстінде туғандай әсер қалдыратын ән. Көңіл хошы түскен сәтте, жан рақатын кешкен мезетте дүниеге келген шығарманың дауысы кең, мінезі ойнақы.
“Айтбай”
Айтбай — қыздың аты. Қазақ ырымдап қыз балаға ер адамның есімін қоюы мүмкін. Әнде сұлулық пен серілік сайраны қатар көрінеді.
“Ләйлім шырақ”
Бұл әннің туу тарихында намыс та, әзіл-шыны аралас ишара да бар: салға лайық құрмет көрсетпеген ортаға жауап ретінде туған уытты да нәзік шығарма.
“Ләйлім шырақ”: астарлы жауап
Біржан сал Ләйлім атты қызы бар, өзімен тұстас Көлбай мен Жанбай секілді азаматтары бар елге келеді. Салдың қадірін біле тұра, олар лайық құрмет көрсете қоймайды. Таңертеңінде Біржан “Ләйлім шырақ” әнін шығарып, бір жағынан қызға еркелегендей, екінші жағынан ел ішіндегі менсінбеудің өзін де дәл аңғартатындай астар қалдырады.
Ләйлім шырақ — асыл тасым,
Көлбай, Жанбай бірге өскен замандасым.
Келген жоқ көктен пері, жерден шайтан,
Шідерімді ұрлаған қарындасым.
Әннің әсерінен кейін ауыл салды басқаша құрметтеп, сал-серіге тән ілтипатпен шығарып салады.
Ер мінез және билікпен қақтығыс: “Жанбота”
Жасы ұлғайған шақта Біржанның ел аралауы сирей түседі: ағайындары Ержан мен Нұржан оны көбірек ұстап, тежегісі келеді. Бірақ Біржан еркіндігін оңай бермейді. Оның қайсарлығы Жанбота болыспен болған оқиғалардан да айқын көрінеді — бұл уытты сөзбен, намысты әнмен жауап берген күрескер мінездің көрінісі.
Жанбота, осы ма еді өлген жерім,
Көкшетау боқтығына көмген жерің.
Кісісін бір болыстың біреу сабап,
Бар ма еді статьядан көрген жері?
Мұнда Біржан өз басының ғана намысын емес, өнердің құнын, адамның қадірін таптаған ортаға қарсылығын білдіреді. Ол — “әнші хақы” үшін емес, қазақ әнінің, домбырамен жеткен мұраның намысы үшін күйінген күй.
Өнердің бағасы — бүгін де өзекті
Біржан дәуіріндегі шенді-шекпенділердің әнді қабылдамауы — тек өткен шақтың дерті емес. Қазақ әні — халқымыздың ұлы мұраларының бірі, алайда оның бағасын толық тану мәселесі әр кезеңде қайта оралып отырады. Біржанның ашынуы да осыдан: өнерді кемсітудің түбінде ұлттың рухын кеміту жатқанын ол ерте сезген.
Абаймен табысу: екі ұлының үндестігі
Біржанды сол дәуірдің ірі тұлғалары да қадірлеген. Соның бірі — Абай. Деректерде Біржанның Абай ауылына барып қайтқаны айтылады. Әуен өрнегі бөлек болғанымен, Абай Біржанды зор құрметпен қарсы алған. Бұл — ән мен ойдың, саз бен сөздің биікте тоғысқан шағы: бірі — әнге, өлеңге қуат берген дара талант, бірі — қазақтың философиялық ой-танымын тереңдеткен кемеңгер.
Біржан үшін бұл сапар жай кездесумен бітпейді: ол үлкен кісілікпен, рухани өсуімен қайтады. Екі дарын бірін-бірі демеп, рухани жақындасудың үлгісін көрсетеді.
Соңғы кезең: мұң, дерт және қоштасу
Өмірінің соңғы жылдары Біржан көп қиындық көреді. Денсаулығы нашарлап, күйі кері кетеді. Өнердің шыңында жүрген жанның тұрмыстық және әлеуметтік қысымға тірелген тұсы әндерінде қара бояумен бедерленеді.
Арқаның түгел көрдім кәрі-жасын,
Ұмытпас құрбы-құрдас асыл тасын.
Ойланам, ауруымның түрі жаман,
Біржанның кім ұстар деп домбырасын.
Дүние өтеріңді біліп едім,
Білдірмей серілікпен жүріп едім.
Бұл күнде арық қойдан бағам төмен,
Үш жүздің ортасында Біржан едім.
Ақыры ауыр азаппен, 64 жасында бұл дүниемен қоштасады. Аспандағы аққуға үн қосқан, қазақ даласын әнге бөлеген асыл өнер иесінің өмірі осылай аяқталды.
Мұрасының мәні
Біржан салдың өмірі мен әндері — қазақ музыкасының биік белесі. Оның қымбаттығы — тек даңқында емес, қазақтың серілік дәстүрін, еркіндік пен намыс идеясын және сөз бен саздың тұтастығын аса жоғары көркемдік деңгейде сақтап қалуында.
Қали Байжанов: Арқа ән мектебінің ірі өкілі
Қали Байжанов (1877, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 27.09.1966, Қарағанды) — әнші, Қазақстанның халық артисі (1945). Әншілік дарыны ерте оянып, ауыл арасында “әнші бала” атанған. Ата-анасынан ерте айырылып, жоқшылық көріп өскен.
Он бес жасында кірешілермен бірге Қоянды жәрмеңкесіне барып, көптеген әнші-күйшілердің өнерін көреді. Біржан салдың ән салғанын көріп, Жаяу Мұсадан “Хау-лау”, “Гауһар қыз”, “Сапар”, “Ақ сиса” әндерін үйренгені айтылады. Қали Байжанов Абайдың алдында да ән салып, ақынның ризашылығына бөленген.
Оның әншілік жолын бағыттап, мәнерін қалыптастыруда Жарылғапберді Жұмабайұлының ықпалы зор болған. Байжанов Қозыкенің “Топайкөк”, Шама Нұрұлының “Шама”, Ақан серінің “Сырымбет”, “Құлагер”, Біржан салдың “Жанбота”, Бүркітбайдың “Ақбет” әндерін және “Ардақ” тәрізді халық әндерін жоғары шеберлікпен орындаған.
1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысқан. 1932 жылдан өмірінің соңына дейін Қарағанды радиокомитетінде хор артисі әрі әнші болып қызмет атқарды. З. Жұбатова, Ж. Қартабаева, М. Ержанов, Ж. Елебеков, Қ. Лекеров, М. Толыбаев, Р. Ыбыраев секілді көптеген әншілер оның өнерінен тағылым алған.
“Біржан — Сара” операсы: ұлттық классика
“Біржан — Сара” — М. Төлебаевтың көп актілі лирикалық-драмалық операсы. Либреттосын Қ. Жұмалиев жазған. Премьерасы 1946 жылғы 7 қазанда Алматыдағы Қазақ опера және балет театрында өтті. 1949 жылы 2–3 рет өңделіп, 1957 жылы қайта қойылды.
Алғашқы қойылымда Біржан партиясын Ә. Үмбетбаев, Сара партиясын К. Байсейітова орындаған. Режиссері — Қ. Жандарбеков, дирижері — Г. Столяров, суретшісі — А. Ненашев.
Сюжеттік өзек
Опера негізіне XIX ғасырда өмір сүрген ақын, әнші-композитор Біржан салдың өмірі мен оның Сара ақынмен айтысы алынған. Драматургиялық желіде екі бағыт қатар өрбиді: Біржан мен Сараның махаббатын ашатын лирикалық желі және Біржан мен Жанбота болыстың арасындағы күресті көрсететін әлеуметтік желі.
Музыкалық тіл
Операда ұлттық музыкалық формалар кең қолданылған: “жар-жар”, сыңсу, жоқтау, әсіресе ақындар айтысы. Біржан бейнесі оның өз әндері (“Айтбай”, “Жанбота”, “Біржан сал”, “Адасқақ”, т.б.) және Төлебаев музыкасы арқылы ашылады.
1958 жылы Мәскеуде өткен Қазақ өнері мен әдебиетінің онкүндігінде көрсетілген. 1949 жылы операға КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді. Айшықты ұлттық бояуы қанық бұл туынды қазақ опера өнерінің классикасы саналады.
Әнуарбек Бейсембайұлы Үмбетбаев туралы қысқаша
Әнуарбек Бейсембайұлы Үмбетбаев (20.03.1914, қазіргі Алматы қаласы — 11.12.1973, сонда) — әнші (лирикалық-драмалық тенор), Қазақстанның халық артисі (1947), КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1949). 1949–1951 жылдары Қазақ консерваториясында (Курганов класы) оқыған.
Ескерту: Берілген бастапқы мәтінде Үмбетбаев туралы дерек осы жерден әрі қарай үзіледі, сондықтан бөлім қысқаша қорытылып берілді.