Экологиялық қауіпсіздіктің негізгі міндеттері
Экология: мәні, зерттеу нысаны және мақсаттары
Экология — тірі ағзалардың бір-бірімен және қоршаған ортамен өзара байланысын зерттейтін биология ғылымының саласы. «Экология» терминін (грекше oikos — үй, мекен; logos — ғылым) ғылымға 1866 жылы неміс ғалымы Эрнест Геккель енгізді.
Экологиялық зерттеудің негізгі нысандарына биологиялық макрожүйелер — популяциялар, биоценоздар, экожүйелер және олардың кеңістіктегі динамикалық өзгерістері жатады.
Мақсаты
Биосфера шегіндегі үдерістерді бақылап, тіршіліктің тұрақтылығын сақтау және адам–қоғам–биосфера байланысын үйлестіру арқылы табиғи ресурстарды тиімді пайдалануды негіздеу.
Негізгі міндеті
Популяция, биоценоз және экожүйелерді динамикалық зерттеу; экологиялық үдерістердің заңдылықтарын ашу; индустрияландыру мен урбандану жағдайындағы ғаламдық проблемаларды талдау.
Қалыптасуы
Экология ХІХ ғасырдың ортасында биология саласы ретінде дамып, жеке ғылым ретінде ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында қалыптасты.
Тарихи даму: негізгі белестер
Табиғат туралы деректер антикалық дәуір ғалымдары Гераклит, Гиппократ, Аристотель еңбектерінде кездеседі. Аристотель «Жануарлар тарихы» еңбегінде 500-ден астам жануарды сипаттап, олардың мінез-құлқына талдау жасаған.
Аристотельдің шәкірті Теофраст (Т. Эрезийский) Жерорта теңізі жағалауындағы өсімдіктерге топырақ пен ауа райының әсерін баяндады.
Ұлы географиялық ашылулар дәуірі
- 1492 — Христофор Колумб Американы ашты.
- 1498 — Васко да Гамма Африканы айналып өтіп, теңіз жолымен Үндістанға жетті.
- 1519–1521 — Фернан Магеллан экспедициясы Жер шарын тұңғыш рет айналып шықты.
Бұл сапарлар Жер туралы білімді кеңейтіп, табиғи құбылыстарды жүйелі зерттеуге жол ашты.
XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында қоршаған ортаны зерттеушілер саны артты. 1807 жылы А. фон Гумбольдт Орталық және Оңтүстік Америкадағы зерттеулерінің негізінде «Өсімдіктер географиясы туралы ойлар» еңбегін жариялап, өсімдіктердің таралуы ауа райы мен температураға тәуелді екенін көрсетті.
Кейін бұл бағыт К. Ф. Рулье, Н. А. Северцев, А. Н. Бекетов еңбектерінде дамытылды. Экологияның өрістеуіне Ч. Дарвин, В. В. Докучаев, В. И. Вернадский, В. Н. Сукачев, Н. Ф. Реймерс елеулі үлес қосты.
Экология ғылымының даму кезеңдері
I кезең
1707–1924 — экологияның ғылыми алғышарттары қалыптасты.
II кезең
1924–1980 — экология дербес ғылым ретінде орнығып, зерттеу салалары мен әдістері жүйеленді.
III кезең
1980–2000 — экология әлеуметтік және саяси-экономикалық үдерістермен ұштасқан кешенді бағытқа айналды.
Ұғымдардың байланысы: «экология» және «экономика»
«Экология» сөзі гректің oikos (үй, мекен) және logos (ғылым) сөздерінен шыққан. Дәл мағынасында — «өз үйіңдегі ағзалар туралы ғылым».
«Экономика» термині де (oikonomike) сол oikos түбірінен тарайды және «үй шаруасын жүргізу» ұғымымен байланысты. Екі сала өзара тығыз байланысты болғанымен, қазіргі заманда олардың өзара ықпалдасуы әлдеқайда кең мазмұнға ие.
Экологиялық зерттеу әдістері
Теориялық әдістер
- сипаттама
- жүйелік талдау
- модельдеу
Эмпирикалық әдістер
- бақылау
- салыстырмалы талдау
- эксперимент (зертханалық, далалық)
- мониторинг
Қазақстандағы экологиялық қауіпсіздік: жағдайы мен негізгі проблемалар
Тәуелсіздік жылдары Қазақстанда экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің жаңа мемлекеттік жүйесі қалыптасты. Қоршаған ортаны қорғау саласындағы атқарушы органдардың аумақтық тұрғыдан ұйымдасқан құрылымы табиғатты қорғау және табиғат пайдалануды басқару тетіктерін нығайтуға мүмкіндік берді.
Соған қарамастан, көптеген онжылдықтар бойы табиғатқа техногендік жүктемесі жоғары және көбіне шикізатқа бағдарланған шаруашылық үлгісі орнықты. Сондықтан экологиялық ахуалдың түбегейлі жақсаруы баяу жүріп, табиғи жүйелердің тозуы биосфераның тұрақсыздануына және қоғам өмірі үшін қажетті қоршаған орта сапасының төмендеуіне әкеліп отыр.
Мемлекеттік саясаттың қалыптасуы
Экологиялық қауіпсіздік саясатының негіздері Қазақстан Республикасы Президентінің 1996 жылғы 30 сәуірдегі өкімімен мақұлданған экологиялық қауіпсіздік тұжырымдамасында айқындалды. Онда өтпелі кезеңнің басымдықтары: жекешелендіру кезіндегі экологиялық тәуекелдер, табиғат қорғау заңнамасын жетілдіру, мемлекеттік бақылау мен сараптаманы күшейту, табиғат пайдаланудың экономикалық тетіктерін енгізу және мониторинг жүйесін құру мәселелері қамтылды.
Кейін стратегиялық құжаттар әзірленіп, табиғат қорғау заңнамасының базасы қалыптасты, халықаралық конвенцияларға қосылу арқылы ынтымақтастық кеңейді.
Негізгі заңдар
- 1997 — «Қоршаған ортаны қорғау туралы», «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы», «Экологиялық сараптама туралы»
- 1998 — «Радиациялық қауіпсіздік туралы»
- 2002 — «Атмосфералық ауаны қорғау туралы»
Ресурстарды басқару
- 1995 — «Мұнай туралы» (заң күші бар Жарлық)
- 1996 — «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» (заң күші бар Жарлық)
- 2003 — Орман, Су және Жер кодекстері
Қазақстан 19 халықаралық конвенцияға қол қойып, оларды іске асыру жөніндегі ұлттық жоспарларын әзірледі. Экологиялық сараптама, рұқсат беру және бақылау-инспекциялық жұмыс жүйеленді. Нәтижесінде 1990-жылдардың басымен салыстырғанда ластану қарқыны төмендеді, бірақ экологиялық осал аумақтар мен шешімін толық таппаған проблемалар сақталып отыр.
2004–2015 жылдарға арналған тұжырымдама: өзектілік және кезеңдер
Әлемдік тәжірибе экологиялық проблемаларды тиімді шешудің негізі — мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық жүйесін экологияландыру екенін көрсетеді. Экологиялық қауіпсіздік ұлттық қауіпсіздіктің құрамдас бөлігі ретінде тұрақты дамудың міндетті шарты болып табылады.
Бұл тұжырымдама «Қазақстан — 2030» стратегиясының басымдықтарын, Қазақстан дамуының 2010 жылға дейінгі стратегиялық жоспарын, сондай-ақ Рио-де-Жанейро декларациясының (1992) қағидаттарын және Тұрақты даму жөніндегі Йоханнесбург саммитінің (2002) шешімдерін ескере отырып әзірленді.
Іске асыру кезеңдері
- 1 2004–2007 — ластану деңгейін төмендету және оны тұрақтандыру жөніндегі іс-қимыл жоспарын әзірлеу.
- 2 2008–2010 — қоршаған орта сапасының көрсеткіштерін тұрақтандыру және табиғат пайдалануға қойылатын экологиялық талаптарды жетілдіру.
- 3 2011–2015 — қоршаған орта сапасын жақсарту және экологиялық тұрғыдан тұрақты дамудың қолайлы деңгейіне қол жеткізу.
Мақсат, міндеттер және қағидаттар
Мақсат
Табиғи жүйелердің, қоғамның өмірлік маңызды мүдделері мен жеке тұлғаның құқықтарының қоршаған ортаға антропогендік және табиғи әсерлерден туындайтын қатерлерден қорғалуын қамтамасыз ету.
Негізгі міндеттер
- климаттың өзгеруі мен озон қабатының жұқаруына ықпал ететін антропогендік әсерді азайту;
- биоәртүрлілікті сақтау, шөлейттену мен жер тозуының алдын алу;
- экологиялық апат аймақтарын, әскери-ғарыш полигондары мен сынақ кешендерін оңалту;
- Каспий теңізі қайраңының ластануының алдын алу;
- су ресурстарының тозуы мен ластануының алдын алу;
- әуе бассейнінің, радиоактивті, бактериологиялық, химиялық (оның ішінде трансшекаралық) ластануларды жою және алдын алу;
- өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтардың жиналу көлемін қысқарту;
- табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алу.
Іске асыру тетіктері
- заңнаманы, экономикалық тетіктерді, мемлекеттік экологиялық бақылау мен мониторингті жетілдіру және жүйелеу;
- табиғат пайдалануға рұқсат беру және экологиялық сараптама жүйесін оңтайландыру;
- экологиялық статистика, білім беру, ақпараттандыру және жұртшылықтың қатысуын қолдау;
- халықаралық ынтымақтастықты кеңейту.
Негізгі қағидаттар
- Экожүйелік тәсіл: ғылыми негізделген шектеулер, нормативтер және қызмет жүргізу ережелері арқылы сапалы теңгермелі басқару.
- Сабақтастық: өңірлік және жергілікті міндеттердің жаһандық және ұлттық мақсаттарға бағыныштылығы.
- «Ластаушы төлейді» қағидасы: қоршаған орта мен адам денсаулығына келтірілген залалды өтеудің міндеттілігі.
- Теңгерім: өндіргіш күштерді дамыту мен орналастырудың экологиялық-экономикалық үйлесімділігі.
- Міндетті бағалау: қызметтің қоршаған ортаға әсерін экологиялық және санитарлық-эпидемиологиялық сараптамамен бағалау.
- Ашықтық: экологиялық ақпаратқа қолжетімділік және жұртшылықтың шешім қабылдауға қатысуы.
- Ынтымақтастық: халықаралық әріптестік және халықаралық құқық нормаларын сақтау.
Экологиялық қауіпсіздік проблемалары: жаһандық деңгей
Рио-де-Жанейро декларациясының қағидаттарын ескере отырып, экологиялық қауіпсіздік проблемалары маңыздылығы мен шешілу деңгейіне қарай жаһандық, ұлттық және жергілікті болып қарастырылады.
Климаттың өзгеруі
«Жылыжай әсерінің» салдарынан болатын климаттың өзгеруі — әлемдік деңгейдегі өзекті проблема және қоршаған ортаның жай-күйіне елеулі қатер төндіреді. Қазақстан 1995 жылы Климаттың өзгеруі жөніндегі БҰҰ-ның Үлгілік конвенциясын бекітті, ал 1999 жылы Киото хаттамасына қол қойды.
Егер хаттама бекітіліп, күшіне енсе, Қазақстан парниктік газдар шығарындыларын қысқарту жөніндегі сандық міндеттемелерді қабылдай отырып, I қосымшаға кіретін тарап мәртебесіне ие болады. Бұл мәселенің экономикалық әсерін бағалау үшін 2004 жылы шығарындыларды қысқартудың ықпалына қатысты зерттеулер жүргізу қажеттігі атап өтілді.
Күтілетін мүмкіндіктер
- халықаралық инвестицияларды тарту және бірлескен жүзеге асыру жобаларына қатысу;
- «таза даму» тетіктері арқылы жаңа технологияларды енгізу және энергия тиімділігін арттыру;
- көміртегі кредиттері мен квоталар арқылы сыртқы энергетикалық нарықтағы экономикалық мүдделерді қорғау мүмкіндіктері.
Киото хаттамасы бекітілгеннен кейін Қазақстанда парниктік газдар шығарындыларын азайту жөніндегі 2015 жылға дейінгі нақты жобалар мен іс-шараларды қамтитын бағдарлама әзірлеу көзделді.