Психикалық күйлер
Проективті әдістемелер арқылы баланың тұлғалық ерекшеліктерін зерттеу
Адам өмір барысында әсерлерді өзінің даралық қасиеттеріне сай қайта өңдейді: өткен тәжірибесіне, ішкі ниеті мен сенімдеріне сүйеніп, ассоциативті байланыстар негізінде мағына береді. Осы тұрғыдан алғанда проективті әдістемелер жанама түрде адамның эмоциялық ерекшеліктері мен невротикалық реакцияларын зерттеуге мүмкіндік жасап, тұлғалық сипаттарын айқындауға көмектеседі.
«Адамның бейнесі» тесті: қолданылуы және мүмкіндіктері
Балалардың тұлғалық ерекшеліктерін зерттеу мақсатында танымдық қабілеттерді бағалауға арналған, алғаш Ф. Гудинаф ұсынған «Адамның бейнесі» тесті қолданылды. Кейін К. Маховер бұл тест арқылы тұлғаны бағалауға мүмкіндік беретін белгілер жүйесін құрастырды.
Артықшылығы
Аз уақыт алады және мектептегі дәстүрлі сабақ форматына ұқсамайтындықтан, балаларды тексерудің тиімді жолын ұсынады.
Шектеуі
Алынған мәліметтердің сенімділігі кей жағдайда күмән туғызуы мүмкін. Дегенмен, баланың қай салада психологиялық қиындығы болуы ықтимал екенін болжамдауға негіз береді.
Зерттеу орны және материал
Зерттеу Алматы қаласындағы «Алатау» балалар санаторийінде жазғы маусымда демалған әртүрлі жас шамасындағы балалар тобымен жүргізілді. Суреттердің бір бөлігі қосымша материалдарда берілген. Суреттерді талдау нәтижесінде мынадай жалпы үрдістер байқалды: көпшілік жұмыста түзетулер жеке штрихтардан тұратын сызықтар түрінде кездеседі.
Сурет талдауы: жиі байқалған көрсеткіштер
- Мазасыздық белгілері көбіне адамдармен қарым-қатынаста қанағаттандырылмаған қажеттілікпен, қарым-қатынас тәжірибесінің жеткіліксіздігімен және қарым-қатынас құралдарын пайдаланудағы қиындықтармен байланысты көрінді.
- Үзік сызықтар мен көп түзету эмоционалдық кернеуді және тұрақсыздықты көрсетуі мүмкін.
- Қосалқы детальдар (әшекей, сөмке, түстерді ерекше қолдану) өзін-өзі көрсетуге ұмтылыстың ықтимал белгісі ретінде қарастырылды.
Жекелеген мысалдар бойынша қорытындылар
Ермекбай Мөлдір
Сурет талдауы- Жеке штрихтар мен үзік сызықтар — мазасыздық белгісі.
- Қарындаш сызығының кей жерлерде басыңқы түсуі — эмоционалдық лабильділіктің ықтимал көрсеткіші.
- Экстравертті позадағы ұзын саусақтар — қарым-қатынаста өтелмеген қажеттілікті көрсетуі мүмкін.
Ықыласов Жоламан
Сурет талдауы- Түзетулері бар үзік сызықтар — мазасыздықтың нақты белгісі ретінде қарастырылды.
- Суретті безендіру, қосалқы детальдар (сөмке, әртүрлі түстер) — өзін-өзі көрсетуге ұмтылыс.
- Сызықтың бірде басыңқы, бірде әлсіреуі — эмоционалдық лабильділік және көңіл-күйдің жиі ауытқуы мүмкін.
- Кең жайылған қолдар — экстраверттілік, бірақ қолдың қысқалығы және білектің салынбауы — қарым-қатынас тәжірибесінің жетіспеуі немесе үстірт байланыс ықтималдығы.
Талғатова Әйгерім
Сурет талдауы- Көп түзету және үзік сызықтар — мазасыздық белгісі.
- Адам бейнесіндегі үрей — агрессивтілік белгілерін көрсетуі мүмкін.
- Үлкен көздер — күманданғыштық пен қоғамдық пікірге тәуелділік белгісі.
- Ұзын әрі қуатты қолдар — сыртқы ортаға бағдарлану.
- Білексіз салынған қысқа саусақтар — үстірт қарым-қатынас пен тәжірибе тапшылығы.
Жорабекова Сара
Сурет талдауы- Мазасыздық көрсеткіштері байқалады.
- Әшекейлер мен ұқыпты салынған ерін — өзін-өзі көрсетуге ұмтылыс.
- Аяқсыз салынған бейне — тұрақсыздық белгісі ретінде қарастырылды.
Шатпықова Зере
Сурет талдауы- Қыз баланың ұл баланың суретін салуы — өз жынысымен сәйкестіктің әлсіздігін көрсетуі мүмкін.
- Суреттің қағаздың тік өлшемінің шамамен ¼ бөлігін алуы — сарыуайымшылық белгісі.
- Жұмулы көздер — ішкі жан дүниесіне бағдарлану.
- Қолдардың артқа жасырылуы — араласуға құлықсыздықтың ықтимал дәлелі.
Психикалық күйлер бойынша жиынтық нәтижелер
1-кесте
«Адамның бейнесі» әдістемесі бойынша анықталған психикалық күйлер
| Психикалық күйлер | Балалар саны | Пайыз (%) |
|---|---|---|
| Мазасыздану | 11 | 55 |
| Қарым-қатынастағы шиеленіс | 4 | 20 |
| Адамдармен араласа алмаушылық | 3 | 15 |
| Агрессивтілік белгілері | 1 | 5 |
Айзенк сауалнамасы: экстраверттілік және нейротизм
Алынған деректер негізінде Г. Айзенктің экстраверттілік пен нейротизмнің екі факторлы үлгісі қолданылды. Балалар тұлғасының ерекшеліктерін нақтылау үшін Айзенктің жеткіншектерге арналған сауалнамасы пайдаланылды (қосымша материалдарда берілген). Адамның өзіне тән ерекшеліктерін және өзгенің мінез-құлқын түсінуі — әрекеттерді тереңірек ұғынуға мүмкіндік береді.
2-кесте
Г. Айзенктің жеткіншектерге арналған сауалнамасының нәтижелері
| № | Аты-жөні | Алдау көрсеткіші | Экстраверттілік | Нейротизм |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Байназарова Алина | 2 | 13 | 10 |
| 2 | Бакирова Жансая | 10 | ||
| 3 | Шарипов Шалхар | 8 | ||
| 4 | Жетпісбаев Рауан | 5 | 15 | 12 |
| 5 | Қайдарова Айнур | 7 | ||
| 6 | Есімжанова Жадыра | 10 | ||
| 7 | Баймурзаев Аслан | 4 | 15 | 11 |
| 8 | Баймурзаева Әйгерім | 8 | ||
| 9 | Зайсанбек Жамбыл | 4 | 14 | 13 |
| 10 | Шаменова Айжан | 4 | 16 | 15 |
| 11 | Ермекбай Мөлдір | 9 | ||
| 12 | Талғатова Әйгерім | 5 | 9 | 9 |
| 13 | Дүйсенбаев Махамбет | 4 | 7 | 13 |
| 14 | Тоқтамысова Айнур | 4 | 11 | 13 |
| 15 | Қожахметов Арман | 4 | 17 | 9 |
| 16 | Жорабекова Сара | 5 | 16 | 10 |
| 17 | Ықыласов Жоламан | 6 | 9 | 15 |
| 18 | Барлыбаева Раушан | 9 | ||
| 19 | Шатпықова Зере | 5 | 17 | 15 |
| 20 | Керімқұлов Дидар | 3 | 19 | 16 |
Ескерту: бастапқы деректе кейбір қатысушылар бойынша көрсеткіштер толық берілмеген.
1-сурет
Г. Айзенктің экстраверттілік пен нейротизмнің екі факторлы өлшемі (диаграмма бастапқы мәтінде аталған, бірақ бұл нұсқада визуал материал берілмеді).
Экстраверттілік пен нейротизмнің екі факторлы үлгісінде қатысушылардың орны анықталғаннан кейін, олардың мінез бітістерінің кейбір ерекшеліктерін сипаттауға болады.
Жеке тұлғалық сипаттамалар және түзету бағыттары
Қожахметов Арман
Бала мінезіне тән көрсеткіштер
Атаққұмар, қажымайтын, байыпты. Көңіл-күйі кейде жабырқаңқы әрі мазасыз болуы мүмкін. Көп ренжи бермегенімен, кей жағдайларда күманданғыштық байқалады. Салыстырмалы түрде маңызды мәселелерді шешуде дербестік танытқанымен, эмоциялық өмірінде жақын адамдарына тәуелді болуы ықтимал.
Түзету жолдары
- Өзін-өзі бағалауды арттыруға басымдық беру.
- Өзіне сенімсіздіктің алдын алу тәсілдерін жүйелі түрде қалыптастыру.
Барлыбаева Раушан
Бала мінезіне тән көрсеткіштер
Көбіне ешнәрсеге көңілі толмайды. Ұсақ-түйекке тез ренжуі мүмкін. Жиі қабағы түсіңкі, ашулы күй байқалады, қызғаншақтық белгілері де көрінуі ықтимал. Іске келгенде сенімсіз, қарым-қатынаста бағынушы позицияны ұстанады. Қиындық алдында әлсіздік танытып, топтан оқшау жүруге бейім. Жағымсыз жағдайларды ұзақ уақыт ұмытпай, ішіне сақтап жүруі мүмкін.
Түзету жолдары
- Өзара сенімге негізделген әңгіме барысында оның жағдайы мен жетістіктерін жиі сұрап отыру.
- Құрдастарымен қатынасты қалпына келтіру үшін ұжым алдында жетістіктерін атап өту.
- Дербес өзара әрекеттестік кезінде ерекше көңіл бөліп, тұрақты қолдау көрсету.