Халықтар психологиясы
Этникалық психология: зерттелуі және өзектілігі
Этникалық психологияны түрлі ғылым өкілдері мен философтар зерттеген. Алайда мәселенің жекелеген қырлары, әсіресе белгілі бір этникалық топтар мен әр көлемдегі ұлттарға тән ерекшеліктер жеткілікті деңгейде жүйеленбегендіктен, бұл сала әлі де ғалымдардың назарын өзіне аударып келеді.
Ежелден-ақ халықтардың психикалық қасиеттері, өзара қатынастары мен байланыстары, сондай-ақ олардың арасында туындайтын қайшылықтардың психологиялық негіздері алдыңғы қатарлы ой иелерін толғандырған.
Ежелгі дәуір: Геродоттан Аристотельге дейін
Этникалық психологияның ерекшеліктері жөніндегі ой-пікірлер ежелгі грек тарихшысы Геродоттан, сондай-ақ Платон, Аристотель, Эпикур және оның ізбасарларының еңбектерінен ұшырасады.
Аристотельдің ұстанымы
Аристотель Платонның «танымның бастапқы принципі — идея» деген пікірін сынап, болмысты, соның ішінде әр халықтың этникалық психологиясын да жалпылық пен жалқылық категориялары аясында қарастырды. Оның пікірінше, жалпылық тек жалқылықта ғана өмір сүреді: жалқы болмаса, жалпы да болмайды.
Осыдан шығатын ой: этникалық психология «тұтастық» ретінде өз этносын түйсінетін адамдардан құралған топтардың (жалпылықтың) болмысынан табылады.
Ортағасырлық мұра: Түркістан ойшылдарының үлесі
Ортағасырлық дәуірде дүниежүзілік ғылым мен мәдениеттің алтын қорына өлшеусіз үлес қосқан Түркістандық ұлы бабаларымыз рухани салада мол қазына қалдырды. Бұл қазынаға үлес қосқандар қатарында Әбу Насыр Фараби, Әбу Райхан Беруни, Ибн Сина, Имам Бухари, ат-Термизи, Ахмет Ясауи, Дәуіт ат-Түркістани, Мырза Ұлықбек, Әлішер Науаи және басқалар бар.
Этнопсихология дербес ғылым ретінде ол кезде әлі қалыптаспаса да, олардың еңбектерінде халықтар психологиясына қатысты салмақты ойлар мол.
Фараби
«Кемеліне келген адамдардың шәһары» еңбегінде адамдар арасындағы психологиялық бірлік мейір- ынтымаққа, сондай-ақ ру-тайпалық сезімдерге негізделетінін атап өтеді; психологиялық жақындық мінез-құлық пен тілдің бірлігі арқылы да нығаяды.
Беруни
«Үндістан», «Ежелгі халықтардан қалған ескерткіштер», «Минерология» еңбектерінде адамның түзілімі, реңі, түр-түсі мен мінезіндегі айырмашылықтарды тегімен қатар, топырақ, су, ауа және жер ерекшеліктерімен байланыстырады.
Ибн Сина
«Жүрек дәрілері» еңбегінде жеке тұлғаның психологиялық ерекшеліктері мен этникалық нышандардың біте қайнасып қалыптасатынын меңзейді.
Жаңа дәуір: Кант, Гегель және неміс романтизмі
Жаңа дәуір философтарынан И. Кант этникалық психология мәселелеріне айрықша назар аударды. Оның «өзіндегі нәрсе» теориясы тұрғысынан алғанда, этникалық психологиядағы қайшылықтарды зерттеуге болады, бірақ мәселенің түпкі мәнін толық ашу мүмкін емес деген ой айтылады.
Гегельдің «объективті рух» туралы ілімі Германияда «халықтар психологиясының» теориялық негіздерінің біріне айналды. Бұл бағытта индивидуалдық рухтан жоғары тұрған рух бар; сол жоғары тұтастыққа мойынсұнғанда ғана халық немесе ұлт қалыптасады деген түсінік ұсынылды.
Сонымен қатар «халықтар психологиясы» концепциясының қайнар көздерінің бірі — неміс романтизміндегі «жоғары индивидуалдық» туралы тұжырымдар (Гердер, Гумбольт). Дегенмен бұл ағым өкілдері мәселені толық ғылыми деңгейде талдауға көтеріле алмады деуге болады.
XIX ғасыр: этнопсихологияның ғылым ретінде орнығуы
Ғылыми деректер этникалық психологияны салмақты зерттеу ісі XIX ғасырдың екінші жартысында жүйелене бастағанын көрсетеді. 1860 жылы М. Лацарус пен Г. Штейнталь Гербарттың тіл білімі, мифология және психологиялық ілімдеріне сүйеніп, «халықтар психологиясы» ұғымдарын реттеуге талпынды.
Вильгельм Вундт: нысан және әдіс туралы
В. Вундт этникалық психология тарихында ерекше орын алады. Ол «халықтар психологиясы» индивидуалдық психология сияқты дербес ғылым деп санап, оның зерттеу нысандарына тілді, аңыз-әпсаналарды (діни элементтерімен қоса), әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерді жатқызды.
Оның түсіндіруінше, тіл — халық рухында өмір сүретін ұғымдарды қамтиды; аңыз-әпсаналар — ұғымдардың бастапқы мазмұны мен салтанатын бейнелейді; ал әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер — ұғымдардағы бейненің жалпы бағытын білдіреді.
Алайда Вундт халықтың рухани келбетінің қалыптасуы материалдық және қоғамдық өмір жағдайларының өзгерісімен тығыз байланысты екенін жеткілікті ескермей қалғандай көрінеді.
Гюстав Лебон: «халық рухы» және бұқара дәуірі
Халықтар психологиясының кейбір қырларын француз психологі, антрополог және археолог Гюстав Лебон талдауға тырысты. Ол «Халықтар және бұқара психологиясы» еңбегінде халық рухын ортақ әдет-ғұрыптар, идеялар, сезімдер, сенімдер және ойлау үлгілерінің жиынтығы ретінде сипаттайды.
Саяси жүйе туралы тезис
Лебон мемлекеттік құрылым мен саяси ұйым халық мінез-құлқының нәтижесі ретінде көрінеді; сондықтан бір халыққа тән басқару үлгісі екінші халыққа дәл сол күйінде көшіріле бермейді деген пікір айтады.
Бұқара қозғалыстары
Ол қоғамдық өмірде бұқаралық қозғалыстар психологиясының маңызын мойындап, «бұқара дәуірінің» басталғанын атап өтеді: қоғамның ескі негіздері ыдырап, бұқараның ықпалы күшейеді; билік көп жағдайда бұқара еркімен санасуға мәжбүр болады.
Тәжірибе сабақтары: мәжбүрлі біріздендірудің құны
Біртұтас ірі мемлекет ішінде әр халықтың тарихи болмысы мен психологиялық ерекшеліктерін елемей, күштеу арқылы ортақ үлгіге салу ауыр салдарға әкелетіні туралы ойлар айтылады. Қазақ қоғамының дәстүрлі шаруашылығы мен қауымдық өмірін қысқа уақытта әкімшілік пәрменмен өзгерту халықты қатты күйзелткен тәжірибе ретінде бағаланады.
Мұнда И. А. Ильиннің «халыққа оның тарихи болмысына сай келмейтін мемлекеттік форманы күштеп таңудан қауіпті және мәнсіз ұмтылыс жоқ» деген мазмұндағы тұжырымы да ойды күшейтетін дәйек ретінде келтіріледі.
Сонымен бірге, Лебонның этнопсихологиялық көзқарастары күрделі: оның кейбір тұстары ұлттық артықшылық идеясын негіздеуге жақындайды. Ал ғылым мен қоғамдық тәжірибе нәсілдік теориялардың жалпы алғанда негізсіз екенін көрсетеді.
Психоанализ және этникалық құбылыстар: Фрейдтің ықпалы
Этникалық психология мәселелеріне психоанализ негізін қалаушылардың бірі З. Фрейд те назар аударды. Ол Лебон мен У. Мак-Дугалл еңбектеріне сүйене отырып, адамның психикалық болмысын түсіндіруге талпынды: адам махаббатқа бейім, жұмсақ жүректі ғана емес, қауіп төнгенде қорғана алатын (кейде қорғана да алмайтын), сондай-ақ инстинкт деңгейінде шабуылдауға бейім тіршілік иесі.
Фрейд ұлт психологиясына санасыздықтың, санаға бағынбайтын күштердің, әсіресе жыныстық инстинктер мен импульстердің ықпалын көрсетуге ұмтылды.
Нәсілдік және этникалық фанатизмнің пайда болуын түсіндіруге бағытталған талпыныстарды шетелдік психологтар Т. Адорно, Г. Олпорт, С. Симлюнс және басқалардың еңбектерінен де кездестіреміз: олар қайшылықтардың бір бөлігін даңғойлық, даңққұмарлық және тұлғалық ерекшеліктермен байланыстыра талдады.
Қазақ ойы: Шоқан Уәлихановтың этнопсихологиялық байқаулары
XIX ғасырдағы этнопсихологияға қатысты ой айтқан тұлғалардың ішінде Ш. Уәлихановтың орны ерекше. Оның «Адай өлкелерінің географиясы», «Ыстықкөлге саяхат» (күнделіктері) және өзге еңбектерінде қазақ пен қырғыз халықтарының тарихы мен этногенезі кеңінен сөз болады.
Сәлемдесу — ұлттық ерекшеліктің айнасы
Уәлиханов «халықтың сәлемдесуі ұлт ерекшелігін анық бейнелейді» деп жазады. Қазақтар кездескенде «мал-жан аман ба?» деп амандасуы — мал шаруашылығымен өмірі сабақтас халыққа тән психологиялық ерекшелік екенін аңғартады.
Ол қазақтың этникалық қасиеттерін сипаттай отырып, жастардың қарттарға ізеті мен ілтипатын, жалпы қонақжайлылықты атап көрсетеді; бұларды ру-тайпалық қатынастармен байланыстырады. Сонымен бірге, ол «халықтың басты белгісі — тіл» екенін қайта-қайта ерекше атап, тілдер салыстыруы арқылы бір ойдың әр тілде түрліше бейнеленетінін көрсетеді.
Ресей ғылымы және марксистік дәстүр: мүмкіндіктер мен олқылықтар
Ресейде этникалық психологияның қалыптасу тарихын ғылыми тұрғыдан зерттеуге ұмтылыс XVIII ғасырдан басталғаны айтылады. Бұл мәселеге В. Г. Белинский, А. И. Герцен, Н. Г. Чернышевский, Н. А. Добролюбов, сондай-ақ В. О. Ключевский, В. Соловьев, П. Л. Лавров, В. М. Бехтерев, Л. И. Мечников және басқалар көңіл бөлді.
XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасыр басында халықтар психологиясы, ұлттық характер ерекшеліктері, ұлттық ерекшеліктердің тіл, дін және өнерде бейнеленуі, сондай-ақ халықтар психологиясы мен индивидуалдық психологияның арақатынасы туралы еңбектер жарияланды.
Маркс пен Энгельс: әлеуметтік-экономикалық негіз
Маркс пен Энгельс халықтар психологиясының мәні мен пайда болу себептерін талдауға назар аударып, ұлттық мінез-құлықтағы айырмашылықтарды экономикалық дамудың ерекшеліктерімен сабақтастыра қарастырды. Олар әр ұлт бір қоғамдық құбылысты әрқилы ұлттық бояумен пайымдайтынын да көрсетеді.
Сын: психологияның ескерілмеуі
Н. Бердяев марксизм мен ленинизмде психологияның әлсіз қарастырылғанын, қоғамдық топтар психологиясының үстірт түсіндірілгенін сынға алады. Бұл сынның өмірлік негізі ретінде Кеңестік саясаттың көптеген халықтардың өзіндік психологиялық ерекшеліктерін елемей, күштеу арқылы «біртұтас совет халқы» моделін орнықтыруға ұмтылысының тарихи салдары еске алынады.
XX ғасыр басы: Густав Шпет және «халық рухияты»
XX ғасырдың басында этнопсихология зерттейтін мәселелер ғалымдар еңбектерінде кеңірек талқылана бастады. Бұл кезеңде ғылым салалары тереңдей дамып, қоғамдық өмірдегі топтар мен таптар арасындағы қайшылықтар күшейді; соның бәрі халықтардың ой-пікірі мен көңіл-күйінде айқын көрініс тапты.
Шпеттің негізгі тезистері
- Этнопсихологияның зерттеу заты — «халық рухияты»; ол қауымның бастауын түсіндірумен айқындалады.
- Тарихи қалыптасқан кез келген қауым (халық, тап, одақ, қала, ауыл) объективті дүниені өзінше қабылдайды; қауымның «рухы» мен «характері» сол дүниеге қатынасынан көрінеді.
- Вундт секілді тіл, миф, дін, ахлақты психологияның тікелей нысаны ету қажеттігін ол толық қолдамайды; түйін — адамдар арасындағы қатынастар мен мәдени өмірге саналы және санадан тыс қатынастарды зерттеуде.
- Этнопсихологияны терең түсіну халық тарихына сүйенбей мүмкін емес: тарихтан бейхабар зерттеу — тастай қараңғыда жол іздеумен тең.
Шпет этнопсихологияның міндеті қоғам дамуының жалпы заңдарын ашу емес, қауымның тарихи тәжірибесі мен рухани күйзелістерін бейнелейтін тақырыптық аясын дәл табу деп есептейді.
Қорытынды ой: әдіснамалық түйін
Мәтінде аталған дәстүрлер мен авторлар (Вундт, Лебон, Шпет және өзгелері) халықтық-әлеуметтік психологиялық құбылыстардың табиғатын түсіндіруде әр түрлі бағыт ұсынды: бірі тіл мен мифке сүйенсе, екіншісі бұқара психологиясына басымдық береді, үшіншісі тарихқа арқа сүйеп, қауымның дүниені қабылдау тәсілін алға шығарады.
Ортақ түйін — этникалық психологияны түсіну үшін тарихи тәжірибені, әлеуметтік-мәдени ортаны және тілдік-символдық жүйелерді бір-бірінен бөліп қарауға болмайды.