Тәрбие - көпаспектті үздіксіз процесс

Тәрбиенің қазіргі түсіндірмесі және ЖОО-ның рөлі

Қазіргі кезеңде тәрбие ересектердің жастарға өз тәжірибесін жеткізуімен ғана шектелмейді. Ол оқытушылар мен студенттердің оқу және оқудан тыс уақыттағы бірлескен әрекетін, ұжымдық жауапкершілікті және ынтымақты еңбек қатынасын қамтиды. Студент тәрбиесіне ықпал ететін маңызды субъект — тәрбиелік ортаны қалыптастыратын жоғары оқу орнының барлық қызметкерлері. Сондықтан ЖОО ішінде қарқынды ғылыми-зерттеу атмосферасын орнықтырудың маңызы ерекше, ал профессорлық-оқытушылар құрамының орны айрықша.

Педагогикалық үдерісте студент оқытушының объектісі ретінде ғана емес, білімді меңгерудің толыққанды субъектісі ретінде көрінеді. Болашақ маман ретінде студенттердің өзін-өзі тәрбиелеу мүмкіндіктерін дамыту үшін кафедра оқытушыларының белсенділігі мен шығармашылық ізденісі, сондай-ақ білім алушылардың жас және жеке ерекшеліктерін, қызығушылықтарын терең білуі маңызды.

Ғылыми дәстүр және зерттелу ауқымы

Педагогика тарихы тәрбиенің адамзат өмірінде мәңгілік категория екендігін дәлелдеді. Тұлғаның іс-әрекетін қолдау мен дамытуға қатысты идеялар әл-Фараби, Ж.Баласағұн, Х.Дулати, М.Қашқари, А.Ясауи еңбектерінен бастау алады. Әдіснамалық және теориялық негіздер философияда да кең қарастырылған. Әлеуметтану, психология және педагогика салаларында да тұлғаның танымдық және шығармашылық әрекетін қалыптастыру мәселелері әр қырынан зерттеліп келеді.

Оқудан тыс жұмыс: әлеуетті ашудың негізгі алаңы

Студенттер ортасында патриотизм мен азаматтылықты қалыптастыру, тарихи, мәдени, философиялық, экономикалық, саяси және құқықтық білімге қол жеткізу міндеттерін шешу — бәсекеге қабілетті маман тұлғасын қалыптастырудың кепілі. Бұл үдерісте оқудан тыс жұмыстардың орны ерекше: олар студенттердің шығармашылығы мен талантын шыңдап, ұйымдастырушылық және басқарушылық дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

Жоғары білім берудің кредиттік оқу үдерісіне көшуі оқудан тыс жұмыстардың мазмұны мен ұйымдастыру формаларын қайта қарауды, жетілдіруді талап етеді. Бірінші және екінші курс студенттерінің әлеуметтік ортаға және ЖОО талаптарына бейімделуін жеделдету үшін оқудан тыс жұмысты мамандыққа сәйкес жеке академиялық топтар шеңберінде ұйымдастыру маңызды.

Өзін-өзі тәрбиелеу: тұлғалық дамудың өзегі

Қоғамдық сана-сезім дамуының белгілі бір кезеңінде адам өзінің жеке басы үшін тек сыртқы мақсаттарды ғана емес, өзін-өзі тәрбиелеу мақсаттарын да қабылдайды. Ол өзін-өзі тәрбиелеудің субъектісі ретінде танып, тұлға болып қалыптасу жеке белсенділіксіз мүмкін еместігін түсінеді.

Тәрбиелеу мен өзін-өзі тәрбиелеу — тұлғаны қалыптастырудағы тұтас үдерістің екі қыры. Сондықтан студенттер оқу мен оқудан тыс белсенділікті тек мамандық алудың жолы ретінде қабылдамай, өзін-өзі тәрбиелеудің әлеуметтік-психологиялық механизмдерін де түсінуі қажет.

Психологиялық зерттеулер өзін-өзі тәрбиелеуге қажеттілік әр жаста әртүрлі көрінетінін көрсетеді; ол әсіресе жасөспірімдік және жастық шақта айқын байқалады. Өзін-өзі тәрбиелеу — ұзақ, тіпті бүкіл өмір бойы жалғасатын үдеріс. Ол адамнан ерік-жігерді, жоғары ұйымдастырушылықты және өзін сын көзбен бағалауды талап етеді, сондай-ақ рухани қажеттіліктерді қалыптастыруға бағытталады.

Өзін-өзі тәрбиелеудің тәжірибелік тетіктері

Адамның өзін-өзі жетілдіруі мен өзімен жүйелі жұмыс істеуінде кітаптың маңызы зор. Кітап оқуды дағдыға айналдыру зейін, шыдамдылық, төзімділік және еңбекқорлықты қажет етеді. Сонымен қатар өзін-өзі тәрбиелеудің маңызды бөлігі — мотивтер мен ынтаны дамыту: ізгілікке ұмтылмай, білім мен мәдениет қазынасын игеруге талпынбай жан-жақты тәрбиелі әрі білімді тұлға болып қалыптасу қиын.

Оқудан тыс жұмыстар жүйесі: ұсынылатын бағыттар

Студенттерді өзін-өзі тәрбиелеуге бағыттау үшін оқудан тыс жұмыстардың төмендегідей жүйесін ұсынуға болады:

Ғылыми-зерттеу жұмысына тартудың негізгі міндеттері

Оқудан тыс жұмыстар жүйесіндегі негізгі мақсат — білім алушыны ғылыми-зерттеу жұмысына жүйелі тарту. Бүгінгі маман тек өз ісін жетік білетін, мобильді және дербес орындаушы ғана емес, кең ауқымды ғылыми-техникалық ақпараттық қоғамда бағдарын анықтай алатын зерттеуші тұлға болуы тиіс. Білім қоғамында өзін-өзі тәрбиелеу, негізінен, оқу, іздену және зерттеу арқылы жүзеге асады.

Ұйымдастыру шарттары: демократиялық стиль және жеке қолдау

Студенттің ғылыми-зерттеу жұмысымен айналысуы бос уақытын тиімді ұйымдастыру сауатын арттырады, бұл өз кезегінде оқу үдерісіне бейімделудің жедел жүруіне ықпал етеді және студенттер үйіндегі тәрбие жұмыстарының нәтижелілігін күшейте алады.

Нәтижеге қол жеткізу үшін жұмыс формаларын қазіргі талаптарға сай ұйымдастыру, оларды демократиялық стиль негізінде құру және әр студентпен жеке жұмыс жүргізу — маңызды педагогикалық шарттар. Демократиялық стиль студенттердің міндетті іс-шараларды талқылау мен орындау барысындағы белсенділігін арттырады, ал нәтижені көру өз-өзіне сенімділікті күшейтіп, өзін-өзі тәрбиелеуге ынталандырады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. 1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. 2007 ж.
2. 2. Қазақстан Республикасының гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы. 2004 ж.
3. 3. Андреев В.И. Диалектика воспитания и самовоспитания творческой личности. Основы пед. творчества. Казань: Казанского ун-та, 1988. 236 б.
4. 4. Левина М.М. Технологии профессионального педагогического образования: оқу құралы. М.: Академия, 2001. 85–108 бб.
5. 5. Кузьмина Н.В. Акмеологическая теория повышения качества подготовки специалистов образования. М.: Исследовательский центр проблем качества подготовки специалистов, 2001. 149 б.