Қазақша рефераттар

ЖЫРТҚЫШ ҚҰСТАРДЫҢ ҚАЗАҚСТАНДА ТАРАҒАН ТҮРЛЕРІ

Мазмұны

Бөлімдер

  1. 0Кіріспе
  2. 1Жыртқыш құстардың жалпы сипаттамасы
  3. 2Жыртқыш құстардың Қазақстанда тараған түрлері
  4. —Қорытынды
  5. —Қолданылған әдебиеттер тізімі

Түрлер (2-бөлім)

  1. 2.1Бүркіт
  2. 2.2Дала қыраны
  3. 2.3Қарақұс
  4. 2.4Жыланжегіш қыран
  5. 2.5Сақалтай
  6. 2.6Құмай
  7. 2.7Аққұйрықты субүркіт
  8. 2.8Кезқұйрықты субүркіт
  9. 2.9Бақалтақ қыран
  10. 2.10Ителгі
  11. 2.11Бидайық
  12. 2.12Лашын
  13. 2.13Ақ сүңқар
  14. 2.14Балықшы тұйғын
  15. 2.15Алтай ұлары

Кіріспе

Жыртқыш құстар — тірі жануарлармен немесе өлексемен қоректенетін құстар тобы. Олардың тұмсығы имек, шеті өткір әрі кескіш; қанаттары ұзын (көбіне ұшты), кеудесі мен сан бұлшықеттері жақсы дамыған. Көру және есту жүйелері өте жетілген, ал тырнақтары өткір әрі имек болып, жемін бүріп ұстауға және өлтіруге бейімделген.

Жыртқыш құстардың саны әлемнің көптеген өңірінде азайып келеді. Қазақстанда олар кең таралғанымен, таралуы біркелкі емес: кей аумақта жиірек, кей жерде сирек әрі кездейсоқ ұшырасады. Бұл құстар жалаңаш және құз-жартасты тауларды, қыраттарды, қарағайлы және басқа тоғайларды, өзен жайылмаларын, сексеуілді шөлдерді мекендейді. Қазақстандағы жалпы саны нақты белгісіз, алайда көптеген түрлері Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

1. Жыртқыш құстардың жалпы сипаттамасы

Жыртқыш құстар ұғымына негізінен күндіз белсенді жыртқыштар (Falconiformes) және жапалақтәрізділер (Strigiformes) отрядтарына жататын түрлер кіреді. Бұл құстардың арасында өте ірі және өте ұсақ өкілдер бар: мысалы, тұрқы 1 метрге, қанат құлашы 2,75 метрге дейін жететін құмай сияқты ірі түрлер де, тұрқы шамамен 15 сантиметр болатын ергежейлі сұңқар секілді ұсақ түрлер де кездеседі.

Жыртқыш құстардың көбі жемін күндіз аулайды. Кейбірі сүтқоректілерді (әсіресе кемірушілерді), құстарды, бауырымен жорғалаушыларды қорек етеді; кей түрлері моллюскілерді жейді. Өлексемен, балықпен немесе жәндіктермен қоректенетіндері де бар.

Олар, әдетте, моногамды: жылына бір рет жұмыртқалайды. Ірі түрлері 1–2, ұсақ түрлері 6–7 жұмыртқа салуы мүмкін. Балапандарын басып шығару мерзімі шамамен 28 күннен (кей сұңқарлар) 55 күнге дейін (құмай) созылады.

Экожүйедегі рөлі

  • Кемірушілер мен жәндіктер санын реттейді.
  • Өлекселерді жеп, табиғи «санитар» қызметін атқарады.
  • Ауру және әлсіз жануарларды аулап, табиғи сұрыпталуға ықпал етеді.

Дәстүрлі қолданылуы

Бүркіт, қаршыға, ителгі сияқты кей түрлер ерте заманнан бері әуесқойлық аңшылықта пайдаланылып келеді.

Тұқымдастар туралы қысқаша

Жыртқыш құстар бірнеше тұқымдасқа бөлінеді. Әлем бойынша америкалық құмайлар (Америкада), секретарь (Африка саванналары), балықшы тұйғын тәрізді топтар, ең кең тараған қаршығалар және сұңқарлар белгілі. Қазақстанда жыртқыш құстардың шамамен 38 түрі кездеседі.

2. Жыртқыш құстардың Қазақстанда тараған түрлері

Төменде Қазақстан аумағында кездесетін бірқатар жыртқыш құстардың қысқаша сипаттамасы, таралуы және қорғауға қатысты өзекті мәселелері берілген.

2.1 Бүркіт — Aquila chrysaetos

Тип: Хордалылар (Chordata) · Класс: Құстар (Aves) · Отряд: Falconiformes · Тұқымдас: Accipitridae · Туыс: Aquila · Авторы: Linnaeus (1758)

Күшті жыртқыш Дәстүрлі аңшылық

Қазақстанда бүркіттің бірнеше түрі кездеседі. Олардың ішінде ерекше танымалы — қыран бүркіт: денесі ірі, күші мол, кей деректерде қасқыр алатын қабілетімен де сипатталады. Кавказды, Орта Азияны және Қазақстанды мекендейтін халықтар ертеден бүркіт салып аң аулаған.

Бүркітшілер көбіне балапанды ұядан алады, бұл аса қауіпті іс: бүркіт ұясын адам аяғы сирек баратын қия жартастарға салады, ал аталық (шәулі) және ұябасар құс балапанын жанын сала қорғайды.

Бүркіт көбіне оңтүстіктің мұзарт шыңдары мен қия жартастарында ұялайды, сондай-ақ қалың ормандарда да кездеседі. Ормандағы ұялары әдетте жолдан алыс, кәрі ағаштардың ұшар басына салынады. Суық түскенде жас құстар алысқа қоныс аударып, жаңа өңірде тұрақтауы мүмкін, ал ересек жұп көбіне өз тұрақты мекеніне қайта оралып, ұясын жөндеп, қайтадан балапан өргізеді.

2.2 Дала қыраны — Aquila rapax

Тип: Chordata · Класс: Aves · Отряд: Falconiformes · Тұқымдас: Accipitridae · Туыс: Aquila · Авторы: Temminck (1828)

Таралуы

Евразияның далалық және шөлейтті аймақтары; Қазақстанда әсіресе Батыс өңірлер мен құрғақ далалы тау бөктерлерінде.

Негізгі себептер

1950–60 жж. «жыртқыштармен күрес» науқаны және жоғары кернеулі электр желілерінде қазаға ұшырауы.

Не істеу керек

Ұяларын қорғауды күшейту және электр желілерінің тіректерін тиімді қорғаныш құрылғылармен жабдықтау.

2.3 Қарақұс — Aquila heliaca

Тип: Chordata · Класс: Aves · Отряд: Falconiformes · Тұқымдас: Accipitridae · Туыс: Aquila · Авторы: Savigny (1809)

Сирек, саны кеміп бара жатқан түр. Қазақстанда солтүстік ендік бойынша шамамен 53° дейін таралған; биік тауларда және мүлдем орманы жоқ өңірлерде кездеспейді. 1950–60 жылдардағы төмендеуден кейін қалпына келуі өте баяу. Қауіптері: электр желілерінде қазаға ұшырауы және кейде ұядан балапан алу.

Қорғау ұсыныстары

Үгіт-насихатты күшейту, белгілі ұялайтын орындарды қорғау, ормансыз өңірлерде ағашқа жасанды ұя тұғырларын орнату.

2.4 Жыланжегіш қыран — Circaetus gallicus

Тип: Chordata · Класс: Aves · Отряд: Falconiformes · Тұқымдас: Accipitridae · Туыс: Circaetus · Авторы: Gmelin (1788)

Сирек, саны кеміп бара жатқан түр. Африка мен Евразияда таралған; Қазақстанның оңтүстігіндегі құмды шөлдерде, шөлді тауларда және құрғақ тау бөктерлерінде кездеседі. Азайю себептері: электр тіректеріндегі өлім-жітім, қасақана ату, ұя маңындағы мазалау.

Ұсыныс

Қаратау, Бетпақдала, Қызылқұм және Іле аңғары аумағында қорықтық режимді күшейту және жаңа қорғалатын аумақтар құру.

2.5 Сақалтай — Gypaetus barbatus

Тип: Chordata · Класс: Aves · Отряд: Falconiformes · Тұқымдас: Accipitridae · Туыс: Gypaetus · Авторы: Linnaeus (1758)

Саны тұрақты болғанымен аз, сирек кездесетін түр. Қазақстанда Талас Алатауынан Жоңғар Алатауына дейінгі тау жоталарында таралған, ұясын жартасты-құзды жерлерге салады. Жалпы саны 100-ге жетпеуі мүмкін. Ақсу-Жабағылы және Алматы таулы қорықтарында шамамен 20 шақтысы қорғалады.

Қажет шаралар

Қорықтан тыс ұяларын анықтап, қорғау; туристік қысымды шектеу; қолдан өсіруді жолға қою.

2.6 Құмай — Gyps himalayensis

Тип: Chordata · Класс: Aves · Отряд: Falconiformes · Тұқымдас: Accipitridae · Туыс: Gyps · Авторы: Hume (1869)

Аз зерттелген, сирек кездесетін құс. Тибет, Гималай, Памир-Алай және Тянь-Шаньда таралған. Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы биік тау жоталарында, тау орманынан жоғары белдеулерде тіршілік етеді. Азайю себептері нақты анықталмаған; ықтимал қауіптер — уланған жемдер және қорек болатын жабайы тұяқтылардың азаюы.

Ұсыныс

Ұяларын тауып қорғауға алу, қажет болса қыста қосымша қоректендіру, қолдан өсіру тәсілдерін зерделеу.

2.7 Аққұйрықты субүркіт — Haliaeetus albicilla

Тип: Chordata · Класс: Aves · Отряд: Falconiformes · Тұқымдас: Accipitridae · Туыс: Haliaeetus · Авторы: Linnaeus (1758)

Саны кеміп келе жатқан сирек құс. Евразияның солтүстігінде кең тараған, оңтүстігінде Орталық Азия мен Моңғолияға дейін кездеседі. Соңғы 30–40 жылда Қазақстандағы бұрынғы көптеген тұрақты су айдындарында сирей түсті. Қазіргі бағалаулар бойынша Қазақстанда шамамен 200-дейі ұялайды, оның жартысынан көбі Жайық пен Іле алаптарында.

Қауіп факторлары

Тікелей жою, жағалауды шаруашылыққа пайдалану, өрт салдарынан ұялардың жойылуы. Балқаш маңы, Торғай және Алакөл аумақтарында қорықтық шараларды жеделдету қажет.

2.8 Кезқұйрықты субүркіт — Haliaeetus leucoryphus

Тип: Chordata · Класс: Aves · Отряд: Falconiformes · Тұқымдас: Accipitridae · Туыс: Haliaeetus · Авторы: Pallas (1771)

Жойылып кету қаупі бар түр. Оңтүстік және Орталық Азияда таралған. Қазақстанда XX ғасырдың ортасында Алтайда, Сырдария мен Іле өзендерінде, Маңғыстауда ұялайтыны белгілі болған. Жыртқыш құстарды жою науқанынан кейін қатты сиреді: соңғы 25 жылда ұялайтын кезеңде небәрі 5 рет, жалпы саны шамамен 50-дей ғана байқалған. Ұялары әлі табылмаған.

Басты міндет

Ұялайтын жерлерін анықтап, қатаң қорғауға алу.

2.9 Бақалтақ қыран — Hieraaetus pennatus

Тип: Chordata · Класс: Aves · Отряд: Falconiformes · Тұқымдас: Accipitridae · Туыс: Hieraaetus · Авторы: Gmelin (1788)

Сирек, аз зерттелген құс. Евразия мен Солтүстік-Батыс Африканың орманды өңірлерінде таралған. Қазақстанда оңтүстік және оңтүстік-шығыстың орманды тауларында, сондай-ақ шөл өзендерінің жайылмаларында мекендейді. 1950–60 жылдардағы шаралардан кейін саны күрт төмендеп, қазір өте баяу қалпына келуде.

Ұсыныс

Қорғау насихатын күшейту; Қаратау, Жоңғар Алатауы және Іле аңғары аумақтарында қорықтық қорғауды кеңейту.

2.10 Ителгі — Falco cherrug

Тип: Chordata · Класс: Aves · Отряд: Falconiformes · Тұқымдас: Falconidae · Туыс: Falco · Авторы: Gray (1834)

Қазақстанда соңғы жылдары саны күрт кемігендіктен жойылып кету қаупі бар. Басты себеп — араб елдеріне сату үшін ересек құстарды аулау және ұядағы балапандарын алу. Бұл заңсыз әрекет кең таралған.

Шұғыл шара

Қорықтардағы қорғаумен шектелмей, ителгіні аулауға толық тыйым салу және бақылауды күшейту қажет.

2.11 Бидайық — Falco pelegrinoides

Тип: Chordata · Класс: Aves · Отряд: Falconiformes · Тұқымдас: Falconidae · Туыс: Falco · Авторы: Temminck (1829)

Жойылып кету қаупі бар өте сирек түр. Африкада, Алдыңғы, Орта және Орталық Азия тауларында тіршілік етеді; Қазақстанда оңтүстіктің және шығыстың таулы аймақтарының шағын бөліктерінде ғана кездеседі. Қазақстандағы саны өте аз: шамамен алтауы Алматы қорығында ұялайды. Алматы маңында күз-қыс айларында 1–5 дарақ кездесуі мүмкін.

Зерттеу қажеттігі

Азайю себептері мен биологиясы туралы деректер жеткіліксіз. Ұяларын тауып қорғау және қолдан өсіру әдістерін зерттеу қажет.

2.12 Лашын — Falco peregrinus

Тип: Chordata · Класс: Aves · Отряд: Falconiformes · Тұқымдас: Falconidae · Туыс: Falco · Авторы: Tunstall (1771)

Жойылып кету қаупі бар түр. Әлемде кең таралғанымен, Қазақстанда ұясы анықталған деректер өте аз: біреуі Наурызым қорығында (1935), екіншісі Оңтүстік Алтайда (1958) тіркелген. Кейін ұялауы нақты расталмаған. Қазақстан үстімен қыста да ұшып өтеді, бірақ қыстайтын дарақтары азайған.

Ұсыныс

Қолдан өсіріп, жетілген балапандарын табиғатқа қайта жіберу бағдарламаларын қарастыру қажет.

2.13 Ақ сүңқар — Falco rusticolus

Тип: Chordata · Класс: Aves · Отряд: Falconiformes · Тұқымдас: Falconidae · Туыс: Falco · Авторы: Linnaeus (1758)

Сирек кездесетін, Қазақстанда тұрақты қыстамайтын түр. Солтүстік Америка мен Еуразияның Арктикасында таралған, қыста оңтүстікке ұшады. Қазақстанда қыста Көкшетау, Өскемен және Алматы маңында тіркелген; ашық қоймалардан ұсақ көгершінтәрізділермен қоректенуі мүмкін. Әдетте жекелеген дарақ ретінде байқалады.

Ескерту

Азайю себептері нақты анықталмаған. Жалпы жыртқыш құстарды қорғауды кеңінен насихаттап, қолдан өсіру жұмысын жүйелеу маңызды.

2.14 Балықшы тұйғын — Pandion haliaetus

Тип: Chordata · Класс: Aves · Отряд: Falconiformes · Тұқымдас: Pandionidae · Туыс: Pandion · Авторы: Linnaeus (1758)

Жойылып кету жағдайында тұрған түр. Бұрын балығы мол әрі ұя салуға қолайлы ағаштары бар көптеген су айдындарында мекендеген. Қазір ұялайтын кезеңде Марқакөлде (Оңтүстік Алтай), Жайық, Ертіс және Іле өзендерінде ғана кездеседі. Саны 60–70 дараққа дейін азайған (оның жартысына жуығы Шығыс Қазақстанда).

Негізгі қауіптер

Орман кесу, балық қорының азаюы, ересек құстарды тікелей жою.

Қорғау тәсілі

Ұяларды есепке алып, әр ұя маңын тыныштық аймағына айналдыру.

2.15 Алтай ұлары — Tetraogallus altaicus

Тип: Chordata · Класс: Aves · Отряд: Galliformes · Тұқымдас: Phasianidae · Туыс: Tetraogallus · Авторы: Gebler (1836)

Таралу аймағы шағын сирек кездесетін түр. Қазақстанда Оңтүстік Алтайдың таулы бөлігінде (Марқакөл қорығын қоса) мекендейді. Саны белгісіз, бірақ шағын аумақта бірнеше ондаған дарақ кездесуі мүмкін.

Қорғау

Қорғауды күшейтіп, шопандар мен аңшылар арасында үгіт-насихатты кеңейту, заңсыз аулауды тежеу. Питомниктерде қолдан өсіріп, табиғи санын арттыру орынды.

Қорытынды

Ғылыми-техникалық прогресс адам қолына табиғатқа ықпал ететін қуатты құралдар берді. Бұл құралдар пайдалы болғанымен, жауапсыз қолданылса, зияны да орасан. Кейде түсінбеушіліктен, кейде салғырттықтан адамдар табиғатты қалпына келтіру үшін ұзақ уақыт қажет екенін ескермей, ортаға залал келтіреді: орман орнындағы күйген түбірлер, су шайған тау беткейлеріндегі жалаңаштанып қалған жерлер, ағаш ағызудан ластанған өзендер — мұның бәрі сирек әрі бағалы түрлердің жойылуына әкеледі.

Табиғатта пайда болған әрбір түр — бірегей; оның жоғалуы орны толмайтын шығын. Бұл тек бір түрдің жойылуы ғана емес, қауымдастықтың тұтастығы мен табиғи тепе-теңдіктің бұзылуы. Сондықтан табиғатты қорғау бүгінде жаһандық деңгейдегі маңызды мемлекеттік мәселе ретінде қарастырылуы тиіс.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

  1. 1. Э. И. Гаврилов. «Фауна и распространение птиц Казахстана». Алматы, 1999.
  2. 2. «Жизнь животных», том 5: Птицы. Москва: «Просвещение», 1970.
  3. 3. В. К. Рябицев. «Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири». Екатеринбург: Изд-во Уральского университета, 2000.
  4. 4. Р. Л. Бёме, А. А. Кузнецов. «Птицы открытых и околоводных пространств СССР». Москва: «Просвещение», 1983.
  5. 5. А. Ф. Ковшарь. «Хищные птицы». Алма-Ата: «Кайнар», 1983.