Жастардың құқық бұзуға бейім мінез - құлқының алдын алудың теориялық және тәжірибелік мәселелерін қарастыру
Жұмыстың жалпы сипаттамасы
Диссертациялық жұмыс жастар арасындағы құқық бұзуға бейім мінез-құлықтарға байланысты жасалған қылмыстардың криминологиялық сипаттамасына жан-жақты талдау жасауға арналған. Зерттеуде құқық бұзуға бейім жас адамдардың қылмыс жасау себептері мен жағдайлары, олардың жеке бас ерекшеліктері және қылмыстардың алдын алу мәселелерін одан әрі жетілдіру жолдары қарастырылады.
Зерттеу 14–29 жас аралығындағы жастар тобына назар аударады. Бұл Қазақстан Республикасы Президентінің жастар саясаты туралы тұжырымдамасына сәйкес келеді және адам физиологиясының даму үдерістерін қамтитын кезең ретінде негізделеді.
Тақырыптың өзектілігі
Қазақстан Республикасында ересектер арасында да, жастар арасында да қоғамға қауіпті қылмыстардың деңгейі жыл сайын артып келеді. Бұл үрдіс 2000–2007 жылдар аралығындағы ресми статистикалық деректермен де расталады: қарастырылып отырған кезеңнің соңына қарай (2000 және 2002 жылдардан басқа) тіркелген қылмыстар саны 61,2%-ға өскен.
Негізгі көрсеткіштер (2000–2006)
- Ішкі істер органдары жыл сайын орта есеппен 15 мыңға жуық қылмыстың бетін ашқан.
- Ашылған қылмыстардың жартысынан астамын 14–29 жастағылар жасаған.
- 2000 жылы 150 790 қылмыс тіркеліп, жастар үлесі 52,9% болған; 2006 жылы бұл үлес 57%-ға жеткен.
Әсіресе студенттер арасындағы жағдай алаңдатады: қарастырылған кезеңде студенттік қылмыстылық 12,5%-ға өскен. Сонымен қатар, кәмелетке толмағандар ішінде 16–17 жастағылардың аса ауыр қылмыстарының өсу қарқыны 14–15 жастағыларға қарағанда жоғары екені көрсетіледі.
14–15 жас
10 000 адамға шаққанда: 2000 ж. — 778, 2006 ж. — 507.
16–17 жас
10 000 адамға шаққанда: 2000 ж. — 2318, 2006 ж. — 3103.
Студенттер
10 000 адамға шаққанда: 2000 ж. — 257, 2006 ж. — 392,5.
Сондықтан қылмыспен күресу және оның алдын алу үшін жастардың қылмысқа баруына ықпал ететін негізгі себептерді дәл анықтап, ғылыми негізделген ұсыныстар әзірлеу қажет. Бұл бағытта зерттеу нысандарын дұрыс саралау маңызды: соңғы жылдары криминологиялық зерттеулерде студенттер мен кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі бөлімшелерде есепте тұрған жастарды бірлесіп, салыстыра талдауға жеткілікті көңіл бөлінбегені атап көрсетіледі.
Мәселенің ұғымдық шеңбері: девианттық және делинквенттік мінез-құлық
Жасөспірімдердің құқық бұзуға бейім мінез-құлқы көбіне әлеуметтік ортаның теріс ықпалынан қалыптасатын, бейморальдық сипаттағы, бірақ әрдайым қылмыстық емес мінез-құлық (девианттық) ретінде түсіндіріледі. Сонымен қатар, құқық бұзуға бейім мінез-құлық криминогендік сипатқа да ие болып, делинквенттік мінез-құлық арқылы қылмыс жасау тәуекелін арттырады.
Бұл құбылысты түсіндіруде тек ортақ әлеуметтік жағдайларды ғана емес, жастарға тікелей әсер ететін нақты келеңсіз факторларды және тұлғаның психикалық ерекшеліктерін кешенді түрде талдау қажеттігі көрсетіледі. Соңғы жылдары Қазақстанда қалыптасқан күрделі криминогендік ахуал мұндай зерттеулердің өзектілігін одан әрі арттыра түседі.
Зерттелу деңгейі
Диссертацияның теориялық негізіне әлеуметтік-құқықтық ой классиктерінің еңбектері (Аристотель, Гегель, Гоббс, Кант, Макиавелли, Фейербах және т.б.) алынған. Сонымен бірге зерттеу барысында белгілі криминолог-ғалымдардың (А.И. Алексеев, Ю.М. Антонян, Г.А. Аванесов, А.Э. Жалинский, Л.Д. Гаухман, А.И. Долгова, В.Н. Кудрявцев, Н.Ф. Кузнецова және т.б.) еңбектеріне сүйенілді.
Отандық зерттеушілер мен философ-педагогтардың, сондай-ақ социология, психология, этика, педагогика және заңтану салаларындағы шетелдік авторлардың еңбектері пайдаланылды. Бұл тақырыптың пәнаралық табиғатын ашуға мүмкіндік береді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Зерттеудің негізгі мақсаты — жастар ортасындағы рухани және өнегелік қасиеттер деңгейін зерделеу, сондай-ақ құқық бұзуға бейім мінез-құлықтың алдын алудың теориялық және тәжірибелік мәселелерін қарастыру.
Негізгі міндеттер
- Құқық бұзуға бейім мінез-құлықтың биологиялық негіздерін зерделеу.
- Әлеуметтік жағдайлардың әсерін талдау.
- Мінез-құлық түрлерін талдап, даму үрдістерін анықтау.
- Ерте профилактикадағы гуманитарлық және дұрыс бағыттардың ерекшеліктерін негіздеу.
- Құқық бұзушылық рецидивінің алдын алу тәсілдерін айқындау.
- Тікелей және сақтандырып ықпал етуді жетілдіруге арналған ұсыныстар мен әдістемелік нұсқаулар әзірлеу.
- Қайта тәрбиелеу барысындағы педагогикалық әдістер мен амалдарды ұтымды пайдалану.
Зерттеудің объектісі мен пәні
Объектісі
Жастар ортасындағы қылмыстылықтың жағдайын, құрылымын және динамикасын сипаттайтын мәліметтер; қылмыстық жауапкершіліктің әртүрлі аспектілерін реттейтін бұрынғы және қазіргі отандық заңнаманың нормалары мен институттары; жастар қылмыстары бойынша сот практикасының материалдары; адамның әлеуметтік тәжірибе саласы және әлеуметтік-биологиялық мінез-құлық арақатынасы туралы ғылыми тұжырымдар.
Пәні
Жастар қылмыстылығының үрдістері, ерекшеліктері мен детерминанттары; қылмыс өсіміне ықпал ететін үдерістер; қылмыскердің жеке басы; алдын алу субъектілерінің (құқық қорғау органдары және өзге құрылымдар) қызметі.
Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдар
Түйінді идеялар
- Биоәлеуметтік тұжырымдама — құқық бұзуға бейім мінез-құлық тетігін психикалық өзгерістердің (ынта, құмарлық) сыртқы жағдайлармен өзара әрекеттестігі арқылы түсіндіретін бағыт.
- Қоғамдағы агрессия деңгейін төмендету тек әлеуметтік-экономикалық саясатқа емес, сонымен бірге рухани-өнегелік тәрбиені күшейтуге байланысты.
- Мінез-құлыққа әсер ететін психикалық талпыныстар маңызды, алайда шешім қабылдауда ерік бостандығы негізгі рөл атқарады.
- Жұмыссыздық, кедейшілік сияқты әлеуметтік мән-жайлар психикаға тікелей ықпал еткенімен, өздігінен қылмыстың тікелей себебі ретінде қарастырылмайды; әрекет әрқашан тұлғалық факторлармен байланысты.
- Қылмыскер тұлғасы — қоғамдық қатынастар жиынтығын білдіретін криминологиялық санат; профилактика тәрбиелеу, оқыту және жеке қолданылатын сақтандыру шаралары арқылы іске асады.
Ұсыныстардың бағыты
Тәжірибелік тұжырымдамалар отбасын нығайтуға, мектептегі оқу мен тәрбиені жақсартуға, идеологиялық жұмысты оңтайландыруға, жастар тәрбиесінің деңгейін көтеруге және құқыққа қарсы мінез-құлықтың алдын алуға бағытталуы тиіс. Сонымен қатар, әлеуметтік қолдау мен денсаулықты қорғау саласында арнайы заңнамалық бастамалар қажет екені айтылады, сондай-ақ кәмелетке толмағандармен жұмыс істейтін бөлімшелер қызметкерлеріне арналған диагностикалық әңгіме жүргізу бойынша әдістемелік ұсынымдар әзірлеу ұсынылады.
Ғылыми жаңалығы
Зерттеудің ғылыми жаңалығы бірнеше бағыттан тұрады. Біріншіден, адамның тұлға ретінде дамуы мен оның биологиялық және әлеуметтік табиғатының өзара әрекеттестігін түсіндіретін биоәлеуметтік тұжырымдама әзірлеу қажеттігі негізделеді. Құқық бұзуға бейім мінез-құлықтың түп-тамырында ерік еркіндігі жатыр; адам кейде шешімді пайымдаусыз қабылдап, салдары қисынсыз әрекетке ұласуы мүмкін.
Екіншіден, қылмыс жасаған адамды тек толық саналы әрі рационалды субъект ретінде қарастыру жеткіліксіз екені айтылады: кей әрекеттер интуицияға, импульске немесе қисынсыз таңдауға жақын болуы мүмкін.
Үшіншіден, криминологиядағы біржақтылықты азайтуға ұмтылыс жасалып, биологиялық және социологиялық тәсілдердің түйісетін тұстары көрсетіледі. Сонымен қатар, экономикалық, саяси, әлеуметтік, идеологиялық, мәдени-тәрбие және ұйымдық-басқару салаларындағы криминогендік факторлар жүйеленіп, жастарға тән әлеуметтік-психикалық ауытқулар дараланып берілген. Студенттер ортасындағы рухани-өнегелік құндылықтардың әлсіреуіне байланысты тәуекелдерге арнайы назар аударылады.
Теориялық және тәжірибелік маңыздылығы
Теориялық тұрғыдан алғанда, зерттеудің тұжырымдамалық нәтижелері криминологиялық білім жүйесін толықтырып, құқық бұзуға бейім мінез-құлықтың себептілігі мен алдын алу мәселелерін нақтылауға үлес қосады.
Тәжірибелік маңыздылығы — ұсынылған қорытындылар мен ұсынымдарды заң шығару қызметінде, рухани-өнегелік тәрбие жұмысында, қылмыстың алдын алу тиімділігін арттыруда, сондай-ақ криминология курстарын және кәмелетке толмағандармен жұмыс істейтін қызметкерлердің біліктілігін арттыру бағдарламаларында қолдану мүмкіндігі.
Методологиялық және әдістемелік негіздер
Зерттеу ғылыми теория мен тәжірибенің өзара байланысына сүйенеді және философиялық-әдіснамалық талаптарды басшылыққа алады. Салыстырмалы-тарихи және салыстырмалы-құқықтық талдау әдістері, социологиялық әдістер және болжам жасау тәсілдері қолданылған.
Қолданылған әдістер
- Формальды-логикалық талдау (жастарға қатысты құқықтық-қылмыстық алдын алу тәсілдерін жіктеу және сипаттау).
- Статистикалық талдау (жастар қылмыстылығы туралы деректерді жинақтау және бағалау).
- Сауалнама (Оңтүстік Қазақстан облысындағы материалдар бойынша ішінара зерделеу).
- Сұхбат (зорлықшыл қылмыс себептері мен сылтауларын айқындау мақсатында).
- Сараптық бағалау (аймақтық ішкі істер органдары қызметкерлерінен жауап алу арқылы).
Эмпирикалық база және апробация
Эмпирикалық база ретінде 2000–2008 жылдары Алматы қаласындағы қылмыстылықтың, әкімшілік құқық бұзушылықтың жағдайын, динамикасын және құрылымын сипаттайтын қылмыстық және әкімшілік статистика деректері, сондай-ақ кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі бөлім қызметін сипаттайтын мәліметтер пайдаланылған.
Арнайы сауалнама 17–23 жастағы 175 студент және 16–17 жастағы, кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі бөлім есебінде тұрған 96 жасөспірім арасында жүргізілген. Зерттеу нәтижелері кафедралық талқылауда және бірқатар халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияларда баяндалып, оқу үдерісіне енгізілгені көрсетіледі.
Жұмыстың құрылымы
Диссертация құрылымы зерттеудің мақсаты мен міндеттеріне сәйкес жасалған. Жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, алты бөлімшеден, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.
Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, зерттелу деңгейі, мақсат-міндеттер, зерттеу нысаны, қорғауға ұсынылған тұжырымдар, ғылыми жаңалық, теориялық және тәжірибелік құндылық, апробация және жұмыс құрылымы туралы мәліметтер беріледі.
Бірінші бөлім: Құқық бұзуға бейім мінез-құлықтың қалыптасуының себептік тетіктері
Бірінші бөлім құқық бұзуға бейім мінез-құлықтың қалыптасу механизмдерін талдауға арналған және екі бөлімшеден тұрады. Алғашқы бөлімшеде адамның биологиялық тұрғыдан қалыптасуы, оның дамуына ықпал ететін негізгі тетіктер, сондай-ақ қоршаған ортаның әсері және ортамен өзара байланысы қарастырылады.
Биологиялық негіздер туралы негізгі пайым
Адамның тәні туғаннан бастап қартайғанға дейін үнемі өзгеріп отырады; дәл сол сияқты мінез-құлық та тұрақты, бір деңгейде қатып қалмайды. Мінез-құлық пен тән дамуы өзара тығыз байланысты, кей кезеңдерде олардың өзгерістері бір-біріне сәйкес келеді. Осыған байланысты адамның әрекетке бейімділігі табиғи ерекшеліктермен де, орта ықпалымен де күшейіп немесе әлсіреп отырады.
Адам дамуы — әлеуметтік ортада да, адамның өз болмысында да бар көптеген факторлардың ықпалына тәуелді күрделі, ұзақ және қайшылықты үдеріс. Даму көрсеткіші ретінде санадағы, мінез-құлықтағы, қызметтегі және әлемге көзқарастағы сапалық өзгерістер аталады. Ал өнеге мен рух саласындағы өзгерістер адамның қалыптасуы ретінде сипатталады.
Криминологиялық байланыс
Криминология адамның өмір бойғы өзгерістерін биологиялық, психологиялық, әлеуметтік, тарихи және эволюциялық факторлардың жиынтық ықпалы ретінде түсіндіреді. Биологиялық тұжырымдамада қылмыстық мінез-құлық тетігінде табиғи қасиеттердің орны көрсетіліп, ал әлеуметтік факторлар адамның әлеуметтенуін, ортаның рөлін және тәрбиенің түзетуші ықпалын айқындайды.
Дегенмен, шыққан тектегі қолайсыздық, физиологиялық немесе психикалық ауытқулар қылмыстылықтың дамуын біржақты түрде түсіндіре алмайды — бұл мәселелер әрдайым әлеуметтік орта мен тәрбиелік ықпалдармен бірлікте қарастырылуы тиіс.