Сөздің тура магынасы

Одағайлар және олардың қызметі

Одағайлар адамның көңіл күйін, сан алуан эмоциялық сезімін білдіреді. Олардың дербес лексикалық мағынасы да, ұғымдық мазмұны да болмайды. Мысалы: япырау, әттеген-ай, қап, ах, аһ.

Мысалдар (көркем мәтіннен)

«Япырау, әттеген-ай, атын сұрамаппын ғой...» (М. Әуезов)
«Қап, мұғалім қазір тақтаға мені шақырар ма екен?» (Б. Соқпақбаев)
«Ах, апта-ай, айтқандай...» (Ш. Хұсайынов)
«Ах, Ержан ғой, даусы қаптай ащы...» (Т. Ахтанов)

Бұл одағайлар айрықша интонациямен айтылып, адамның сан қилы күйініш-сүйініш сезімін жеткізеді және сөйлемде эмоционалды-экспрессивті қызмет атқарады.

Лексикологиядағы орны

Тіліміздегі атауыш сөздермен қатар көмекші сөздер мен одағайлар да мағына жағынан әркелкі болғанымен, лексикалық единица ретінде танылады. Лексикология бұл мәселелерді негізгі нысан ретінде емес, қосымша объект ретінде қарастырады; ал олардың қызметін көбіне тіл білімінің грамматика саласы тереңірек талдайды.

Атауыш сөздердің басымдығы

Сөздік құрамымызда сан мөлшері жағынан басым көпшілігі — атауыш сөздер. Олар ана тіліміздің негізгі ұйтқысы, жаңа сөздердің қаулап өсуіне тірек болады.

Синонимдік байлыққа қатысты байқау

Қазақ тілінің синонимдік байлығын сөз таптары бойынша топтастырғанда, сан жағынан ең көбі атауыш сөздер екені байқалады. Әсіресе етістіктер, одан кейін зат есімдер, үшінші орында сын есімдер келеді. Бұл өлшем тек синонимдерге ғана емес, жалпы сөз байлығының сандық сипатын шамалауға да негіз бола алады.

Демек, лексикологиядағы көптеген теориялық қорытындылар мен заңдылықтар атауыш сөздердің ерекшеліктері арқылы айқындалады.

Сөздің негізгі (лексикалық, тура) мағынасы

Сөздің лексикалық мағынасы — заттың, құбылыстың тура өзі емес, оны ұғым арқылы бейнелеп жеткізетін тілдік белгі. Сондықтан сөз мағынасын саралауда ең алдымен оның алғашқы, негізгі мағынасын табуға ұмтылады.

Негізгі мағынаның сипаты

Айтушы мен тыңдаушыға ортақ нақты ұғымды білдіреді.
Сөйлемде басқа сөздермен арнайы қатынасқа түспей-ақ, «статикалық» күйде түсініледі.
Көбіне лексикалық мағына, негізгі мағына, тура мағына атаулары синоним ретінде жұмсалады.

Тура мағынаға мысал сөздер

аспан, тоғай, өзен, қызыл, сары, қозғалу, көру, былтыр, таңертең, жаздай. Бұлар күнделікті өмірде бәрімізге таныс шындық құбылыстарын атайтындықтан, айтылу қалпында-ақ түсінікті.

Сөз мағынасында нақтылықтан гөрі жалпылық қасиет басым болады. Мысалы, адам дегенде — ойлай әрі сөйлей алатын, еңбек құралын жасап, оны қоғамдық еңбек үдерісінде қолданатын жалпы жан иесін; аң дегенде — жабайы жануарлардың жиынтығын; мал дегенде — адам игілігіне пайдаланылатын төрт түлік үй жануарларын елестетеміз. Ал сиыр — төрт түліктің ірі қараға жататын бір түрі ретінде танылады.

Қосымша (туынды) мағына және контекст

Сөздің жалпы мағынасымен қатар нақтылы, контекстік мағынасы да болады. Мұндай мағына белгілі мәтін ішінде айқындалып, сөздің қосымша немесе туынды мағынасы ретінде танылады. Туынды мағына негізгі номинативті мағынаға сүйеніп түсіндіріледі.

«Адам» сөзінің контекстік мағыналары

«Естіп, көріп, ұстап, татып көрсе, дүниеде жақсы-жаманды таниды да, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады.» (Абай)

«Атаның ұлы болма, адамның ұлы бол дейді жақсылық.» (М. Әуезов)

«Баласы Қожагұлды Біржан салмын, адамға зияным жоқ жүрген жанмын...» (Біржан сал)

Бұл мысалдарда адам сөзі әр қырынан көрінеді: бірде «белгілі бір кісі» мағынасында, бірде «көпшілік, қауым, халық» ұғымына жуық мәнде қолданылады.

Ұғым мен мағына: толық теңдік жоқ

Сөз мағынасы ұғымның барлық қасиетін түгел қамтып көрсете бермейді; көбіне оның бір бөлігін ғана білдіреді.
Сондықтан мағына ұғымнан «кем» көрінгенімен, объективті шындықпен байланыс орната алады.
Ал мәнерлілік пен эмоциялық-стильдік реңктерді танытуда сөз мағынасы ұғымнан да «озып» түседі.

Мәнерлілік мысалы

Мысалы, «өлмелі кемпір», «қаусаған шал» тіркестеріндегі өлмелі, қаусаған сөздері бір жағынан «әбден қартайған» дегенді білдірсе, екінші жағынан «дәрменсіз» деп кемсіту, қорлау реңкін де үстейді. Демек, тіл тек ойды ғана емес, сөз арқылы ерік пен сезімді білдіруде де маңызды қызмет атқарады.

Қосымша (туынды) мағына — негізгі мағынаның бөлініп-жарылып қолданылуы, оның тарамдалып дамуы. Уақыт өте келе мұндай мағыналар тұрақталып, контекстке көп тәуелді болмай-ақ түсінікті бола береді.

Тұрақтанған қосымша мағынаға мысал

«Сиыр су ішсе, бұзау мұз жалайды» (мақал) дегендегі сиыр сөзі жалпы «ірі қара» ұғымында емес, «бұзаулайтын, сүт беретін аналық» деген нақтыланған мәнде жұмсалып тұр. Бұл — сөздің жинақы жалпы мағынасымен қатар кішірейіп, нақтыланып айтылатын қосымша мағынасының да бар екенін көрсетеді.

Сөз мағынасының жіктелуі: В. В. Виноградов дәстүрі

Қазақ лексикологиясы ғылым ретінде қалыптасып, дамып, жүйелену үстінде. Лексикалық мағынаның түрлері мен оның даму-қалыптасу заңдылықтары дүниежүзінің дамыған тілдерінде де толық әрі бірізді жүйеге түсті деу қиын. Кеңестік тіл білімінде академик В. В. Виноградов ұсынған жіктеу кең тараған: ол сөз мағынасын тура мағына, фразеологиялық байлаулы мағына, синтаксистік шартты мағына деп үшке бөледі.

Тура мағына (еркін мағына)

Тура мағына — сөздің зат пен құбылысқа тікелей байланысы. Бұл лексикалық, негізгі мағынамен сәйкес келеді. Тура мағынадағы сөздер көптеген сөздермен еркін тіркесіп, кең қолданыс өрісіне ие болады.

Тіркесім мүмкіндігіне мысал

ал етістігі: тамақ ал, қалам ал, баланы ал, кітапты ал, машина ал, орден ал, аз ал.

жас сын есімі: жас адам, жас мал, жас ағаш, жас бала, жас ет.

үлкен сөзі: үлкен үй, үлкен адам, үлкен бала, үлкен мал, үлкен ағаш, үлкен үстел, үлкен кітап, үлкен сөз, үлкен қылмыс.

киім сөзі: бас киім, аяқ киім, іш киім, сырт киім, жылы киім, жұқа киім, қалың киім, тар киім, кең киім.

Тура мағынадағы сөздердің қолданысына айтарлықтай шек қойылмайды. Сөздіктерде мағыналар жүйеленгенде негізгі (тура) мағына әдетте бірінші беріледі.

Фразеологиялық байлаулы мағына

Фразеологиялық байлаулы мағына — сөздің қалыптасқан тұрақты тіркесте ғана көрінетін лексикалық мағынасы. Мұнда сөз кез келген сөзбен емес, санаулы «арнаулы» сөздермен ғана тіркесіп қолданылады.

Мысал 1

қысыр сөзі тура мағынасында: қысыр бие, қысыр сиыр, қысыр мал (буаз емес, төлдемейтін). Ал қысыр сөз тіркесінде «бос, мәнсіз» деген байлаулы мағына береді және бұл мән көбіне тек сөз сөзімен тіркескенде ғана айқындалады.

Мысал 2

құлқын сөзі тура мағынасында «ындыны» ұғымын білдіреді: құлқыны құрыды, құлқынның құлы. Ал құлқын сәрі тіркесінде құлқын сөзі тура мағынасынан ажырап, «өте, тым» деген байлаулы мағынада жұмсалады.

Мысал 3

қасқа сөзі қасқа жол, қасқа бұлақ тіркестерінде «анық, айқын, алыстан көрінетін» деген байлаулы мағынада қолданылады.

Синонимдік балама бар, бірақ бейнелілік өзгереді

Тұрақты тіркестердің көпшілігіне мағыналас балама табуға болады: бала жігіт → жас жігіт, ата қоныс → байырғы қоныс. Бірақ мұндай алмастыру тіркестің тұрақтылығын әлсіретіп, оның көркем-бейнелі қасиетін кемітеді.

Тура мағынадағы сөздердің қолдану өрісі кең болса, фразеологиялық байлаулы мағынадағы сөздердің қолдану өрісі тар әрі шектеулі. Осы кереғарлық олардың табиғи айырмашылығынан туындайды.

Фразеологиялық байлаулы мағына, әдетте, синонимдік қатарларды жүйелі түрде жасауға негізгі тірек бола бермейді.