Ма Чжиюань туралы қазақша реферат

Ма Чжиюань трагедиясы және Ван Чжаоцзюнь бейнесі

Ма Чжиюань хан сарайындағы «күзгі аққу әндері» мен көреген түстерге құрылған трагедиясында беделді тарихи тұлғаларды таңдады: императорды және династиялық тарихта сақталған оның сүйіктісі Ван Чжаоцзюньді. Сюжеттік өзек — бейбітшілік үшін құрбандыққа айналған әйел тағдыры.

Сюжеттік желі: бейбітшілік бағасы

Дәстүрлі нұсқаларда ғұн қолбасшысының сарайына Ван Чжаоцзюнь қалыңдық ретінде жіберіледі. Бұл мотивті Ли Бо «Ван Чжаоцзюнь» атты төрт шумақ өлеңінде қысқа да нұсқа бейнелейді. XIII—XIV ғасырларда бұл сюжет көптеген драматургтарға тартымды болды: Гуань Ханьцин, У Чанлин және өзге авторлардың жоғалған қойылымдарында да осы тақырыптың ізі бар.

Чжаоцзюнь туралы әңгімелерде тұтас халықтардың тағдыры көрінеді: жорықтардың салдары, көшпенділердің құлдыққа түсуі, ал бейбітшілік келісімінің шарты ретінде император қыздарының көсемдерге берілуі. Ғұн көсемі алғы сөзінде осының бәрін атап өтіп, Қытай сарайына алым-салықпен елшілік жібереді де, ханшайымның келуін күтеді. Қытай салтын бұзбау үшін көсем жүз мыңдаған салт әскерін қозғалысқа келтіреді — бұл ел ішінде үрей туғызады.

Сарай айласы: сурет, пара және бұрмаланған тағдыр

Сахнада ғұн көсемінің орнын сарай маңындағы Мао Яньшоу алмастырып отырады. Ол императорға гаремді толықтыруды ұсынады және ел аралап, аруларды таңдауға даяр екенін білдіреді. Император келісіп, әр арудың суретін салуды бұйырады: суреттер арқылы лайықтысын анықтамақ болады.

Алайда бұл таңдаудың өлшемі шынайы сұлулық емес, суретшіге берілген сыйдың көлемі болып шығады. Ван Чжаоцзюнь өз абыройын сатпайды, параға жол бермейді. Мао Яньшоу оның бейнесін әдейі бұрмалап салады. Мұны кейін түсінген император қаһарланып, суретшіні жазалауға бұйырады, бірақ ол қашып құтылады.

Қатал талап және қайтар жолсыз шешім

Мао ғұндардың мекеніне барып, көсемге Чжаоцзюньнің қанға сіңгендей әсер қалдыратын бейнесін көрсетеді. Көсемнің қолдауына сүйенген Мао Қытайға зілді талаппен елші жібереді: Ван Чжаоцзюньді қалыңдыққа берсін, әйтпесе соғыс жарияланады.

Бұл хабар ғашықтардың үмітін үзеді. Түрлі кеңестер айтылғанымен, соғыстың алдын алу үшін ғұндарға өз еркімен бару туралы шешімді Ван Чжаоцзюньнің өзі қабылдайды. Ол міндетін орындауға бел буады, бірақ дәл шекарада долы өзенге құлап қаза табады. Аңыздарда оның ғұндар қолында ұзақ қиналғаны да айтылады, ал Ма Чжиюань трагедияны осылайша ауыр финалмен түйіндейді.

Жаңашыл көзқарас: «жабайы» бейнені қайта пайымдау

Чжаоцзюньнің өлімі Мао Яньшоуға жаңа айлаға жол ашады: кейін көсем екі ел арасындағы өшпенділіктің себебі ретінде Маоны күзетпен императорға жөнелтеді. Ма Чжиюаньнің жаңашылдығы — дәстүрлі «жабайы» образдың орнына ғұндардың қайырымды мінезін көрсетуі және айыпты сыртқы жаудан гөрі ішкі сатқындыққа бұруы. Ол трагедияны сыртқы қақтығыстан ішкі моральдық күйреу кеңістігіне әкеледі.

Үшінші қойылымдағы қорытынды және конфуцийлік ишара

Қорытынды үшінші қойылымда беріледі: Чжаоцзюньге өлгеннен кейін конфуцийлік тұрмысқа жақын құрмет көрсетіледі. Жазаланған Маоның басы Чжаоцзюньге құрбандық ретінде ұсынылады. Бұл — әділеттің кеш келсе де салмақты шешімі, ал трагедияның моральдық пафосын күшейтетін символдық әрекет.

Император бейнесі: міндет адамының ішкі күйреуі

Бұл трагедияда император — басты кейіпкерлердің бірі. Ол бастапта міндет адамы ретінде көрінеді: мың түрлі маңызды істен демалысқа уақыт бөле алмайтын, салқынқанды билеуші. Алайда Ван Чжаоцзюньмен кездесуден кейін оның ішкі әлемі өзгеріп, сезімін жырмен білдіреді; бұрынғы мемлекеттік істерінен қол үзіп, мас болғандай есінен адасқан күйге түседі.

Екінші қойылымда ол ашулы монологында сүйіктісін ғұндарға беруге қарсылығын айтады. Ол маңайын жалқаулыққа, қорқақтыққа, өзгенің сөзіне еруге және опасыздыққа айыптайды. Соңғы көріністерде жалғыздық қоюланады: ол түсінде Чжаоцзюньнің қайта оралу ниетін көреді, бірақ оны ғұн қуып жетеді. Сол сәтте аққу үні мен ғашығының жылағаны естілгендей болып, ол Чжаоцзюнь өлімін құлаған жапыраққа теңейді әрі өз өлімімен де байланыстырады.

Ван Чжаоцзюнь: ардан аттамайтын қайсар әйел

Чжаоцзюнь алғашында жалғандықты жақтырмайтын қарапайым шаруа қызы ретінде көрінеді. Ол бақытты армандайды, бірақ ар-намысына қарсы әрекет етпейді. Елдің бірінші ханымы болуға ұсыныс жасалғанда да, ол императордан алдымен ата-анасын міндеткерліктен босатуды сұрайды. Кездесуге дайындалған кезінде алдағы жарқын болашағын ойлап үміттенеді.

Бірақ қауіпті хабар жеткенде ол ел алдындағы жауапкершілікті мойнына алып, саналы түрде өзін құрбандыққа қияды. Осы бейне арқылы Ма Чжиюань мықты да төзімді әйел тұлғасын жасайды. Ең маңыздысы — трагедияда кейіпкерлердің «орны» ауысады: император жеке бастың құмарлығының иесі болса, өмірі отбасы мен тамырдан басталатын қыз мемлекеттің мүддесін арқалаушыға айналады.

Ма Чжиюань мен Бо Пу: ортақ мәселе, өзге шешім

Бо Пу мен Ма Чжиюань бір мәселені — билік пен адамдық сезім арасындағы тартысты — әр қырынан шешеді, бірақ екеуінде де император бейнесі күрделі жеке уайымға батады. Міндетті сыртқы күштердің қысымын қайтару әрекеті арқылы түсіндіру екі авторда да бар: Бо Пуда бұл көрініс халық тобы мен әскер арқылы беріліп, олардың бет-әлпеті көмескіленеді; Ма Чжиюаньда қысым бір адамның кейпіне жинақталып, осы негізде қаһарлы образ сомдалады.

Жанрлық өзгеріс: тарихи-саяси трагедияның белгілері

Қоғамдық дау мен жеке қақтығысты байланыстыруға құрылған классикалық бағыт екі драматург үшін де өзекті. Мұнда махаббат пен міндет ауыртпалығы сыртқы жағдайлардан ішкі жанжалдарға ауысады. Бұл азаматтық шабыт пен жоғары трагедия стилін тудырып, тарихи кейіпкерлерді тұрмыстық идеалдандыру арқылы олардың мінез-құлқын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Осылайша жаңа жанрдың белгілері айқындалады: Бо Пу мен Ма Чжиюань қалыптастырған тарихи-саяси трагедия қайғылы кейіпкерлердің ұмытылмас образдарын ұсынады. Бұл қатарда міндет үшін жанын қиған Доу Э, махаббатты ғана білген Ян Гуйфей және міндет үшін өзін құрбан етіп, махаббаттың да қадірін түсінген Ван Чжаоцзюнь аталады.

XIII—XIV ғасыр театры: маскалар, амплуа және шектеулер

Авторлық драматургияның ірі жетістіктеріне қарамастан, Қытайдағы театр дәстүрлі арнамен дамыды. XIII—XIV ғасырларда тоғыз амплуа немесе маска қалыптасты: азаматтық және әскери, жағымды және жағымсыз, басты және қосалқы кейіпкерлер. Актерлердің мамандануы типтік біліктерді жинақтағанымен, уақыт өте келе бұл біліктер шартты театрлық фигураға айналып, жеке бейненің байлығын сыртқы абстракт сызбанұсқа алмастырды.

Маскадағы ойындар мимикалық өнердің дамуын шектеп, клоунада мен импровизацияға жақындатты; белгілі дәрежеде итальяндық commedia dell’arte дәстүрімен үндесті. Қойылым дайындауда ортағасырлық ерекшелік басым болды: рөлдер мен сырт киімге басымдық беріліп, бояу мен реквизитке аз мән жасалды. Мұндай тәсілдер, актерлердің цехтік ұйымы қала өнері ерте қалыптасса да, театрдың әдебиетпен шынайы бірігуіне кедергі келтірді: авторлық ой актерлік және режиссерлік тұрғыда нақты жүзеге аса бермеді.

Көп туындылар либретто ретінде емес, оқуға арналған драма түрінде өмір сүрді. Мұндай мәтіндерде баяндау басым болып, диалог пен монолог аз қолданылды; авторлар міндетіне көбіне әдеби тұрғыдан қарап, мистериалды драманың ірі формасына сүйенді. Соның салдарынан кейбір пьесалар сахналық бейімге толық түсе алмады.