Қазақша рефераттар

Материяның негізгі формалары

Негізгі мақсат және түйінді ұғымдар

Бұл бөлімнің негізгі мақсаты — болмыстың философиялық мәнін талдау, дүниенің көптүрлілігі мен бірлігін айқындау, сондай-ақ материяның өмір сүру негізін түсіндіру.

Негізгі түсініктер

  • Бейболмыс
  • Дуализм
  • Монизм
  • Философиялық плюрализм
  • Онтология
  • Мән
  • Қозғалыс (материя атрибуты)
  • Материя

Түйін

Болмыс — тарихи қалыптасқан, мағынасы кең әрі мазмұны терең философиялық ұғым. Ол адамның әлемді тұтас күйінде ұғынуға деген қажеттілігінен туындап, дүниенің түпкі мәнін, ішкі заңдылықтарын және өзгеріс-дамуын түсіндіруге бағытталған.

Болмыс мәселесі бүгінге дейін пікірталас тудырады, өйткені ол күнделікті өмірде де адамға күрделі сұрақтар қояды: дүние неге бар, қалай сақталады, неге өзгереді, ал тұрақтылық қайдан шығады?

Болмыс ұғымы: мағынасы және тарихи қалыптасуы

Адамдар белгілі бір табиғи және әлеуметтік ортада өмірге келеді, тіршілік әрекетіне араласады. Олар қоршаған ортаның, тұтас дүниенің бар екендігіне, әдетте, күмән келтірмейді: бұл бір қарағанда өзінен-өзі түсінікті сияқты.

Соған қарамастан табиғат пен қоғам үздіксіз өзгерісте болғанымен, дүние белгілі бір дәрежеде тұрақты күйін сақтайтынын да аңғарамыз. Осы екі құбылысты — өзгеріс пен тұрақтылықты — бірге түсіндіру қажеттілігі болмыс ұғымының философияда орнығуына алғышарт болды.

Болмыс — философиядағы ең көне әрі маңызды категориялардың бірі. Жалпы алғанда ол “бар болу”, “өмір сүру” проблемасын қамтиды. Ұғымның төркінінде “болу”, “бар болу” деген мағына жатқанын аңғару қиын емес.

Болмыстың екі мағынасы

Кең мағынада болмыс — бүкіл дүниенің бар болуы, заттар мен құбылыстардың, процестер мен жүйелердің жалпы бірлігі.

Тар мағынада болмыс — адамның санасынан тәуелсіз, тысқары өмір сүретін объективті, материалдық дүниені білдіреді.

Парменид және болмыс мәселесі

Философия тарихында болмыс ұғымын алғаш мәселе ретінде қарастырған көне грек ойшылы — Парменид (б.з.д. V–IV ғғ. дәстүріне қатысты). Оның пайымдауынша, болмыс бар, ал жоқ болу — болмыссыздық. Ол әлемнің тұтастығына, тұрақтылығына, мәңгілігіне және ең бастысы бар болып тұратынына назар аударды.

Болмыстың негізгі түрлері

Болмыстың түрлері туралы мәселе философия үшін айрықша маңызды. Өйткені философияның негізгі мәселелерін түбегейлі талдау үшін болмыстың негізгі көріністерін саралау қажет.

Жіктелуі

  1. 1 Табиғат болмысы — заттар (денелер) және процестер болмысы; оған табиғи заттар мен процестер, сондай-ақ адам жасаған заттар мен процестер кіреді.
  2. 2 Адам болмысы — адамды заттар дүниесіндегі тіршілік иесі ретінде және адамның өзіндік болмысы ретінде қарастыру.
  3. 3 Рухани (идеялық) болмыс — сана, идея, құндылық, мағына әлемі.
  4. 4 Әлеуметтік болмыс — қоғамдағы жеке адам болмысы және қоғам болмысы (тарихи үдеріс аясында).

Ортақ қағида

Болмыстың әр түрінің өз заңдылықтары бар және олар физика, биология, антропология, социология сияқты ғылымдардың зерттеу объектілеріне айналады. Сонымен қатар бұл түрлер өзара байланысып, бір-біріне өтіп, тұтас жүйе құрайды.

Дүние болмысы тұтас әрі белгілі бір деңгейде тұрақты, бірақ сонымен бірге үнемі қозғалыста, өзгермелі және құбылмалы.

Материя: тарихи қалыптасуы және философиялық мәні

Материя ұғымы — дүниені адамның санасынан тыс әрі тәуелсіз объективті шындық деп түсіндіретін материалистік дүниетанымның өзекті тірегі. Бұл ұғым материалистік бағытпен бірге пайда болып, тарихи түрде қалыптасты.

Дүниенің бірлігін оның негізінде бір ғана субстанция бар деп түсіндіретін ілім монизм деп аталады. Субстанция туралы мәселе төңірегінде материалистік және діни-идеалистік көзқарастар тарихта қатар дамыды.

Ежелгі материалистік ілімдерде әлем үнемі қозғалыстағы материя ретінде түсіндіріліп, материядан өзге жалпыға ортақ түпнегіз жоқ делінді. Дегенмен сол дәуірлерде материяны көбіне оның тұрақты түрлерімен — затпен — теңестіру жиі кездескен. Мұндай біржақтылық ғылымның, мәдениеттің және қоғамдық тәжірибенің даму деңгейімен тығыз байланысты болды.

Материяның негізгі белгілері

  • Материя адам санасынан тәуелсіз өмір сүреді.
  • Материя адам санасында бейнеленеді, демек әлемді тануға болады.

Бұл анықтамада материяның нақты түрлері немесе жеке қасиеттері тізілмейді. Мұның өзі диалектикалық ойлау тәсілінің құбылысты қатып қалған күйде емес, даму мен байланыс тұрғысынан қарастыратынын аңғартады.

Нақтылау

Материяның басты қасиеті — санадан тыс объективті нақтылық ретінде өмір сүруі. Яғни ол:

  • санадан бұрын өмір сүреді;
  • санадан тысқары өмір сүреді;
  • санадан тәуелсіз түрде бейнеленетін шындық;
  • таным мен практиканың нысаны ретінде санадан тыс бар.

Қозғалыс — материяның атрибуты

Объективті дүниеде үнемі қозғалыста болатын материядан басқа ештеңе жоқ. Қозғалыс — материяның ажырамас, мәнді қасиеті, атрибуты және өмір сүру тәсілі. Қозғалыс та материя сияқты жоқтан пайда болмайды және жоғалып кетпейді.

Материяның ұйымдасу деңгейлері әртүрлі болғандықтан, қозғалыстың да сапалық көптүрлі формалары бар. Бұл мәселені жүйелі түрде тереңдетіп талдаған ойшылдардың бірі — Ф. Энгельс.

Қозғалысты тек механикалық орын ауыстыру деп шектеуге болмайды: ол кез келген объектінің кеңістіктегі өзгерісін ғана емес, элементтердің өзара байланысы мен қатынастарындағы өзгерістерді де білдіреді.

Қозғалыстың негізгі екі түрі

  1. 1 Заттың сапасын сақтау (сандық өзгерістердің басымдығы).
  2. 2 Бір сападан келесі сапалық күйге өту (сапалық өзгеріс).

Материя қозғалысының 5 формасы

Механикалық

Орын ауыстыру, денелердің қозғалысы.

Физикалық

Өрістер, энергия, физикалық құбылыстар.

Химиялық

Заттардың құрамы мен байланыстарының өзгеруі.

Биологиялық

Тірі жүйелердің қызметі мен эволюциясы.

Әлеуметтік

Қоғамдық қатынастардың дамуы мен өзгеруі.

Үш блокқа біріктіру

  • Өлі табиғат: физикалық және химиялық қозғалыс формалары.
  • Тірі табиғат: биологиялық қозғалыс.
  • Қоғам: әлеуметтік қозғалыс формасы.

Тақырыпты пысықтау сұрақтары

1) Материя туралы түсінік

Материяның анықтамасын, оның санаға қатынасын және объективті шындық ретіндегі мәртебесін түсіндіріңіз.

2) Материяның негізгі формалары

Қозғалыстың формаларын атап, оларды өлі табиғат, тірі табиғат және қоғам блоктарына біріктіріңіз.

3) Болмыс және оның негізгі түрлері

Болмыстың түрлерін жіктеп, табиғи, адамдық, рухани және әлеуметтік болмыстың ерекшеліктерін салыстырыңыз.