Пассивті темекі тарту активті темекі тарту сияқты зиянды
Обыр (рак) туралы қысқаша түсінік
Обыр (рак) — әртүрлі ағзаларда қатерлі ісіктердің пайда болуымен байланысты аурулардың тұтас тобы. Аурудың түрлері де, оны емдеу тәсілдері де әртүрлі болуы мүмкін. Көп жағдайда емнің нәтижесі диагноздың қай сатыда қойылғанына тікелей тәуелді: ауру асқынған сайын емдеу қиындайды.
Соңғы жылдары онкологиялық аурулардың «жасарып» бара жатқанын ескере отырып, әрбір адам үшін алдын ала тексерілу және тұрақты медициналық бақылаудан өтіп тұру ерекше маңызды. Обыр жағдайларының 80–90%-ы қоршаған орта факторларымен байланысты деп саналады. Мұндағы «қоршаған орта» ұғымына тамақтану ерекшелігі, әлеуметтік және мәдени әдеттер, сондай-ақ әртүрлі тұрмыстық әсерлер кіреді.
Қауіп факторларының үлесі (шамамен)
- Тамақтану сипаты: 30–35%
- Темекі: 30%
- Жұқпалы (вирустық) агенттер: 17%
- Алкоголь: 4%
- Қоршаған ортаның ластануы: 2%
- Ауыр тұқым қуалаушылық: 2%
Бұл факторларды жеке-жеке емес, өзара байланыста қарастыру маңызды.
Обырдың алдын алуға болатынын дәлелдейтін деректер бар. Есте сақтаңыз: емдеуден гөрі алдын алу оңай.
Алдын алу: күнделікті өмірдегі негізгі қағидалар
1) Темекіден толық бас тартыңыз
Темекі шегетін болсаңыз — тоқтатыңыз. Тастау қиын болса, ең болмағанда темекі шекпейтін адамдардың жанында шекпеңіз: пассивті темекі тарту да белсенді тартумен бірдей зиянды.
Обырдан болатын өлім жағдайларының 25–30%-ы темекімен байланысты деп есептеледі. Темекі мен алкогольдің қосылуы ұлтабар, жұтқыншақ және ауыз қуысы обырының үлесін 43–60% аралығына дейін арттыруы мүмкін.
Қуық, ұйқы безі, бүйрек, асқазан, жатыр мойны, мұрын қуысы обыры және миелоидты лейкоздың көптеген жағдайлары темекімен байланысты. Темекі шегетіндер темекі шекпейтіндерге қарағанда өмірінің 20–25 жылын жоғалтуы ықтимал.
Темекіні обыр немесе басқа ауру белгілері басталмай тұрып тастау — тіпті орта және егде жаста да — темекіге байланысты өлім қаупін төмендететіні жөнінде нақты дәлелдер бар.
2) Тамақтануды қайта қарастырыңыз
Канцерогендер (қатерлі ісіктің дамуына ықпал ететін химиялық заттар) көптеген өнімдерде кездеседі. Әсіресе майға қуырылған тағамдарда, консервіленген және маринадталған өнімдерде, ұзақ сақталған және ысталған тағамдарда жиі болады.
- Майлы тағамды, әсіресе мал майын азайтыңыз.
- Артық тамақтанбаңыз: тәуліктік рацион 2500 ккал-дан аспағаны дұрыс.
- Жеңілдетілген тамақтану күндерін және теңгерімді диетаны жүйелі ұстаныңыз.
3) Алкогольді шектеңіз немесе толық тоқтатыңыз
Алкоголь көптеген онкологиялық тәуекел факторларын күшейтеді. Мүмкіндігінше бас тарту немесе тұтынуды барынша азайту ұсынылады.
4) Қауіпсіз суды таңдаңыз
Фильтрленген немесе бөтелкедегі суды пайдалануға тырысыңыз.
5) Қажетті өнімдерді күнделікті рационға қосыңыз
Күн сайын жасұныққа (клетчаткаға) бай көкөніс, жеміс, шырын және басқа өсімдік текті тағамдардың кемінде 5 порциясын тұтынуға тырысыңыз.
Ерекше пайдалы таңдаулар
- Жасыл, сары, қызғылт сары көкөністер мен жемістер
- Цитрус, жидек, құрғатылған жемістер
- Теңіз өнімдері
- Пияз және сарымсақ
Күнделікті әдетке айналатын тағамдар
- Ірі ұнтақты ұннан пісірілген нан (бидай, қара бидай)
- Ботқалар
- Майлы балық (пайдалы май қышқылдарына бай)
- Жаңғақтар
Қызыл көкөністердің ішінде жақсы таңдау — қызанақ.
6) Иммунитетті және жалпы денсаулықты нығайтыңыз
Белсенді болыңыз, күн сайын қозғалысқа уақыт табыңыз. Дене белсенділігінің қорғаныс әсері белсенділік артқан сайын күшейе түседі. Дегенмен жүрек аурулары бар адамдар жүктемені дәрігермен келісіп таңдауы қажет.
Дене салмағын қалыпты ұстау маңызды, әсіресе отырып жұмыс істейтін адамдар үшін. Аптасына кемінде 3 рет, 30–40 минут дене жаттығуларын жасау ұсынылады.
Егер жиі суық тиіп ауырсаңыз, иммунолог дәрігердің кеңесіне жүгініңіз.
7) Вирустарға тексеріліңіз
Онкологиялық аурулардың шамамен 10%-ын вирустар қоздыруы мүмкін. Жұқтыру мен обырдың дамуы арасында көп жыл өтуі ықтимал.
Егер сіз белгілі бір вирустың тасымалдаушысы болсаңыз, денсаулығыңызды тұрақты бақылауда ұстап, қауіптің алдын алу үшін бұл туралы білу маңызды.
8) Артық күн сәулесінен қорғаныңыз
Тері обырының негізгі себептерінің бірі — күн сәулесі, әсіресе оның ультракүлгін бөлігі. Күннің ең ыстық уақытында ұзақ жүруден сақтаныңыз және қорғаныс шараларын қолданыңыз.
9) Денеңіздегі өзгерістерге мұқият болыңыз
Егер меңіңіз немесе қалыңыз киімнің үйкелісінен не әшекейдің жанасуынан көлемі немесе түсі өзгерсе, дереу дәрігерге көрініңіз. Мұндай түзілістерді уақытында алып тастау тері обырының қаупін төмендетуі мүмкін.
Өзін-өзі бақылау кезінде мазалайтын кез келген белгіге назар аударыңыз: ұзаққа созылған шағымдарды елемей жүре беру — денсаулыққа тәуекел.
Скрининг: ауруды ерте анықтаудың ең тиімді жолы
Скрининг — симптомдар пайда болмай тұрып ауруды анықтауға арналған тексеру. Ерте анықтау және уақытылы емдеу онкологиядан болатын өлім-жітімді азайтуға көмектеседі.
Әйелдерге
Етеккір аяқталғаннан кейін сүт бездерін жан-жағынан ортасына қарай сипап, өзіңіз тексеріп тұрыңыз. Егер сыртқы түрі, тері түсі, без формасы өзгерсе немесе сипағанда тығыздық байқалса — міндетті түрде онкологқа қаралыңыз.
40 жастан асқан әйелдер сүт безі обырын ерте анықтау үшін маммографиядан жүйелі өтіп тұрғаны дұрыс.
Егер жасыңыз 50, 52, 54, 56, 58 немесе 60 болса, сүт безі обыры бойынша скринингке қатысып, маммографиялық тексеруден өтіңіз.
Жатыр мойны обырының алдын алу
25 жастан асқан әйелдер жатыр мойнының шырышты қабатындағы өзгерістерді анықтау үшін жағынды (Пап-тест) тапсыруы қажет.
Егер жасыңыз 30, 35, 40, 45, 50, 55 немесе 60 болса, жатыр мойны обырының скринингіне қатысып, жағынды тапсырыңыз.
Ерлер мен әйелдерге (50+)
50 жастан асқан ерлер мен әйелдерге колоректальді обыр скринингі ұсынылады. Тоқ ішек және тік ішек обырын ерте анықтау үшін нәжіс пен қан талдауы тапсырылады.
Ерлерге (55+)
55 жастан асқан ерлерге қуық асты безіндегі өзгерістерді ерте анықтау үшін ПАА (PSA) бойынша қан талдауын жүйелі тапсырып тұрған жөн.
Жалпы ұсыныс
Флюорографиядан уақтылы өтіп тұрыңыз және дәрігер ұсынған профилактикалық тексерулерді кейінге қалдырмаңыз.
Қосымша ақпарат көздері
- Медициналық энциклопедия (мақала): http://medinfa/article/19/2131
- Ресейдің обырға қарсы қоғамы: http://www.pror.ru
- Интернет арқылы іздеу: Google, Rambler, Yandex сияқты іздеу жүйелерінде «онкологиялық аурулар», «қатерлі ісікті емдеу» және басқа да кілт сөздер бойынша материалдарды қарай аласыз.