Көркем сөздегі дәлдік
Әрбір функционалды стильдің өзіндік белгілері болады. Олар тілдік бірліктердің белгілі бір түрлерінен және сол стильге тән жүйелік ерекшеліктерден құралады. Дегенмен, бұл ерекшеліктердің саны көп емес әрі кей тұстары бірнеше стильге ортақ болып келеді.
Функционалды стильдерге тән негізгі стильдік белгілер
Функционалды стильдерге тән белгілер қатарына мыналар жатады:
- дұрыстық
- дәлдік
- бейнелілік
- қисындылық
- анықтық
- мәнерлілік
- деректілік
- дерексіздік
- көп мағыналылық
- бір мағыналылық
- стандарттылық
Бұл белгілердің бір бөлігі стиль түріне қарамастан жалпы нормативтік сипатқа ие: кез келген сөз дұрыс, анық, қисынды, дәл және белгілі дәрежеде мәнерлі болуы тиіс. Бұлар — әдеби тіл нормасына қойылатын ортақ талаптар.
Бір белгі — әр стильде әрқалай
Алайда бір белгінің мазмұны барлық функционалды стильдерде бірдей түсіндірілмейді. Бір стильдегі белгілі бір талап екінші стильде сол күйінде қолданылмайды. Басқаша айтқанда, әр стильдің өз дәлдігі, өз қисындылығы, өз бейнелілігі бар, ал кейде олар бір-біріне қарама-қарсы да қойылады.
Көркем стильдегі дәлдік
Көркем сөздегі дәлдік — образды бейнелеудегі дәлдік. Бұл жерде дәлдік шеберлікпен ұштасады. Көркем шығармадағы сөз мазмұнын әр оқырманның өзінше түсінуі қалыпты; тіпті, мұны көркемдіктің бір белгісі деуге болады.
Іс қағаздарындағы дәлдік
Іс қағаздарындағы дәлдік — сөздің баршаға ортақ бір ғана мағынада жұмсалуы. Мәселен, заң мәтінінде сөзді басқа мағынада түсіну немесе түсіндіру адам тағдырын шешуде ауыр салдарға әкелуі мүмкін.
Ғылыми стильдегі дәлдік
Ғылыми стильдің де өз дәлдігі бар. Белгілі бір ғылыми теорияны әртүрлі көзқарастағы адамдар түрліше түсіндіруі мүмкін. Сондықтан ғылымда нәтижені сыни қабылдап, тәжірибе арқылы тексеріп, содан кейін ғана бұлтартпас қағида ретінде ұсыну дәстүрі орныққан.
Қисындылық: мазмұн мен мақсатқа тәуелді
Қисындылық та стильге қарай әртүрлі түсіндіріледі. Жалпы алғанда, кез келген сөз қисынды болуы тиіс екені түсінікті. Бірақ көркем сөзде оған қарама-қарсы көрінетін тұстар кездесуі мүмкін: мұнда қисындылық көркем бейненің сомдалу қисынымен, шеберлікпен байланысты болады. Мәселен, «қиыннан қиыстырар ер данасы» деген тіркес осы ойды айқындайды.
Ғылыми мәтіндегі қисындылық бұлтартпас дәлелге, бірінен бірі туындайтын ой желісіне құрылады. Сондықтан ғылыми мәтіннің тілдік құрылымы да соған сай таңдалып, сұрыпталған лексикалық және синтаксистік бірліктерден жасалады.
Іс қағаздары талқылауға не дәлелдеуге емес, орындалуы тиіс талап-тілектер мен міндеттілікке негізделеді. Сол себепті ондағы қисындылық мазмұн жағынан да, баяндау тәсілдері жағынан да өзгеше сипат алады.
Бейнелілік: көркемдік пен ғылыми типтендіру
Бейнелілік туралы да осыны айтуға болады. Көркем сөздің бейнелілігі — эстетикалық сипаттағы, дараланған, қайталанбас нақты бейнелілік.
Ғылым тілінде бейнелілік жоқ деуге болмайды. Бейнелі ойлау ғылыми шығармашылыққа тән. Бірақ ғылыми бейнеліліктің табиғаты мен қызметі көркем сөздегіден өзгеше: ол типтенген, жалпыланған, дерексізденген сипатқа ие.
Қоғам мен табиғаттағы жалпы заңдылықтарды ашуға ұмтылатындықтан, ғылым тіліне нақтылық, жекелік, даралық сияқты белгілер негізгі сипат ретінде тән емес. Бұл — ғылыми стильдің маңызды ерекшелігі.
Дегенмен, кейбір ғалымдар тілді даралық өрнекпен, бейнелі әрі көркем түрде қолдана алады. Бұл — көбіне авторлық мүмкіндіктер мен жазу мәдениетіне байланысты.
Белгілердің қарама-қарсылығы және иерархиясы
Әдетте функционалды стильдер жоғарыдағы белгілердің бірінде басым, бірінде әлсіз болуымен, сондай-ақ олардың өзара қарама-қарсы қойылуымен сипатталады. Мысалы:
Қарама-қарсы жұптар
- бейнелі — бейнелі емес
- дараланған — жалпыланған
- көп мағыналы — бір мағыналы
- шаблонды — шаблонды емес
Белгілердің иерархиясы
Функционалды стильдердің ерекшелігі стильдік белгілердің иерархиялық қатынасымен де анықталады: кейбірі негізгі және алғашқы, ал кейбірі қосымша әрі кейінгі сипатта болады.
Мысалы, іс қағаздарында дәлдік (бір мағыналылық) пен міндеттілік — негізгі белгілердің қатарында. Ал шаблонға құрылу, тұрақтылық маңыздылығын жоғалтпай-ақ, екінші дәрежелі белгі ретінде танылады.
Стандарттылық пен тұрақтылық іс қағаздарын жүргізуді жеңілдететіндіктен, олар қажеттіліктен пайда болған. Осы қажеттілік іс қағаздары мәтінінің тілдік ерекшеліктерін де қалыптастырды.
Қорытынды байлам
Жоғарыда айтылған ойлар әр стильге тән тілдік белгілерді, бір жағынан, тілден тыс жағдайлармен (мақсат, қызмет, қолданылу аясы), екінші жағынан, сол белгілерді жүзеге асыратын тілдік құралдармен байланыстыра қарастыру қажеттігін көрсетеді.