Лингвистикалық дәстүрлер
Тіл білімінің тарихы әртүрлі өркениеттердегі ғылыми дәстүрлердің қалай пайда болып, қалай дамығанын көрсетеді. Бір кезеңдерде тіл норма ретінде қарастырылса, енді бір кезеңдерде тіл жүйе, қызмет немесе адам санасымен байланысты құбылыс ретінде талданды. Төменде осы бағыттардың негізгі белестері жинақталып берілген.
Дәстүр
Үнді, қытай, еуропалық, араб, жапон мектептері және олардың әдістері.
Әдіс
Салғастырмалы-тарихи талдау, структурализм, функционализм, дескриптивизм.
Парадигма
Синхрония/диахрония, форма/субстанция, универсалийлер, генеративті модельдер.
6.1. Лингвистикалық дәстүрлер
Тіл туралы ғылымның тууына бірнеше себеп ықпал етті: жазудың дамуы, қасиетті мәтіндерді дәл сақтау қажеттілігі, оқыту ісі, сондай-ақ мемлекет басқаруындағы ресми тіл нормаларын бекіту. Осы талаптар әр өңірде лингвистикалық дәстүрлердің өзіндік қалыптасу формаларын тудырды.
Үнділік дәстүр
Үнді лингвистикалық мектебінің өзегі — Панини жасаған грамматика. Ол тіл құрылымын қатаң ережелер жүйесі ретінде сипаттап, морфология мен сөзжасамды формалды түрде реттеді.
Қытай дәстүрі
Қытай дәстүрінде жазу ерекше орын алады: иероглифтерді жіктеу, сөздік құрастыру, дыбыстық жүйені сипаттайтын фонетикалық кестелер кең дамыды.
Еуропалық дәстүрдің басталуы
Еуропада грамматикалық ой Александрия мектебі арқылы жүйеленді: Дионисий Фракийлік грамматикасы және Аполлоний Дисколдың синтаксиске арналған еңбектері аса ықпалды болды. Кейін бұл үлгі латын тіліне көшіріліп, Донат пен Присциан еңбектері антикалық дәуірдің аяқталу кезеңіндегі негізгі тірекке айналды.
Ортағасырлық және араб дәстүрлері
Орта ғасырда латын және грек грамматикалық үлгілері қайта түсіндіріліп, пәлсапалық грамматика пайда болды. Бұл кезеңде синтаксис ұғымы тереңдеп, тілдің логикамен байланысы күшейді. Араб әлемінде дәстүрдің айрықша көрінісі — Сибауайһи грамматикасы: ол араб тілінің нормасын дәл сипаттап, талдаудың жүйелі құралдарын ұсынды.
Жапондық дәстүр және жалпы қорытындылар
Жапон грамматикалық ойында Токугава дәуірлерімен байланысты мектептер қалыптасып, тіл нормасын сипаттаудың өзіндік тәсілдері орнықты. Жалпы алғанда, әр дәстүрде норма ұғымы маңызды болды; грамматика мен сөздік арасындағы байланыс әртүрлі деңгейде көрінді; ал тілдік бірліктерді (дыбыс, сөз, форма, құрылым) сипаттау арқылы тілдік әмбебап құрылым туралы интуициялар біртіндеп айқындала түсті.
Негізгі акцент
- Дәстүрлердің көптүрлілігі — тілге қойылған қоғамдық сұраныстардың айнасы.
- Норма, бірлік және жіктеу — көне грамматикалардың ортақ өзегі.
- Грамматика мен сөздік — бір дәстүрде ажырап, бір дәстүрде тұтас жүйе ретінде көрінді.
6.2. Әмбебап грамматика
XVI—XVII ғасырларда Еуропада әмбебап грамматика идеясы қалыптаса бастады. Бұл кезеңде көптілділікті салыстыруға болатыны туралы ой күшейіп, тілдердің терең ортақ негізін іздеу күн тәртібіне шықты.
Пор-Роялл грамматикасы
Әмбебап грамматика тарихындағы ең ықпалды еңбектердің бірі — Пор-Роялл грамматикасы. Оның маңызы тіл құрылымын ойлау логикасымен байланыстыра отырып, грамматикалық категорияларды жалпы қағидалар деңгейінде түсіндіруге ұмтылуынан көрінеді.
6.3. Салғастырмалы-тарихи тіл білімінің пайда болуы
XVIII ғасырдағы еуропалық ғылымда тарихилық туралы ой күшейіп, тілдің де уақыт ішінде өзгеретін жүйе екені кеңінен мойындалды. Бұл бағыттың өрістеуіне санскриттің ашылуы ерекше әсер етті.
Компаративистиканың негізгі ұғымдары
Салыстыру арқылы туыстас тілдердің ортақ төркінін, дыбыстық сәйкестіктерді және тарихи дамудың заңдылықтарын анықтау — компаративистиканың өзегі болды.
Негізгі өкілдер
Бұл бағыттың қалыптасуына Ф. Бопп, Р. Раск, Я. Гримм, А. Х. Востоков еңбектері зор үлес қосты.
Натуралистік бағыт
Компаративистика ішінде тілдің дамуын табиғи-биологиялық модельдермен түсіндіруге тырысқан натуралистік бағыт та болды. Оның белгілі өкілі — А. Шлейхер.
6.4. В. Гумбольдт және типологияның қалыптасуы
Вильгельм фон Гумбольдт тілді философиялық тұрғыдан түсіндіруге ерекше мән берді. Ол тілді дайын өнім емес, үнемі жасалатын әрекет ретінде қарастырып, тілдің ішкі дүниесі және ішкі формасы туралы ұғымдарды ғылыми айналымға енгізді.
Алғашқы типологиялық жіктелістер
Ағайынды Шлегельдер мен В. Гумбольдт еңбектерінде тілдерді құрылымдық белгілеріне қарай жіктеудің алғашқы үлгілері жасалды. Бұл жерде тіл дамуының стадиялары туралы мәселе де көтерілді.
6.5. Тіл біліміндегі психологизм
XIX ғасырда тілдің табиғатын түсіндіруде психологиялық факторларға сүйенген концепциялар қалыптасты. Бұл бағытта Г. Штейнталь, А. А. Потебня, В. Вундт сияқты ғалымдардың еңбектері маңызды орын алады.
6.6. Младограмматизм
Младограмматизм XIX ғасырдың соңында пайда болып, Лейпцигтік мектеп арқылы кең тарады. Бұл бағыт тіл тарихын зерттеуде дыбыстық өзгерістердің заңдылықтарын қатаң ұстануға, «лингвистикалық заң» ұғымын нақтылауға ұмтылды.
Негізгі принциптер
- Тарихи сипаттама — ең алдымен дыбыстық сәйкестіктерге сүйенуі тиіс.
- Заңнан ауытқуды түсіндіретін факторларды (аналогия, кірме әсерлер т.б.) ажырату қажет.
Орыс младограмматизмі аясында Ф. Ф. Фортунатов еңбектері ерекше аталады.
6.7. Көне лингвистикалық парадигмадан жаңа парадигмаға
Уақыт өте салғастырмалы-тарихи әдістің мүмкіндігімен қатар шектеулілігі де көрінді: тілдің тек тарихи өзгерістерін ғана емес, оның қазіргі күйдегі жүйелік қызметін де түсіндіру қажеттігі күшейді. Осы сын арқылы жаңа теориялық бағыттар пайда болды.
Младограмматизмге сын және жаңа ізденістер
Тілге тарихи қырынан келудің шектеулілігін Г. Шухардт (соның ішінде «сөз бен зат» мектебімен сабақтас бағыттар), лингвистикалық география мен неолингвистика, К. Фосслер бастаған эстетикалық мектеп әрқилы тұрғыдан талдады. Бұл кезеңде ларингальді теория да ұсынылып, оның теориялық маңызы кең талқыланды.
Орыс тіл біліміндегі бетбұрыстар
Ресейде Қазан мектебі, И. А. Бодуэн де Куртенэ идеялары, сондай-ақ Л. В. Щерба мен Г. О. Винокур ұсынған концепциялар тілге ілеспелі (қоса жүретін) қырлардан қарауды күшейтті.
6.8. Жаңа парадигманың қалыптасуы: Фердинанд де Соссюр
Жаңа парадигманың негізін қалаған тұлғалардың бірі — Ф. де Соссюр. Оның «Жалпы лингвистика курсы» лингвистиканы жүйелік ғылым ретінде қайта құрып, негізгі ұғымдарды нақтылады.
Соссюр енгізген басты ажыратулар
- Тіл және сөйлеу
- Синхрония және диахрония
- Субстанция және форма
- Тілді таңбалар жүйесі ретінде түсіну
6.9. Женева мектебі
Женева мектебі Соссюр ілімін әрі қарай дамытып, оның ұғымдарын нақты ғылыми бағдарламаларға айналдырды. Бұл ортада Ш. Балли, А. Сеше, С. О. Карцевский секілді ғалымдардың лингвистикалық концепциялары қалыптасты.
6.10. Франция мен Кеңес Одағындағы әлеуметтік бағыттар
Француздық әлеуметтік мектеп
Францияда әлеуметтік бағытты А. Мейе мен Ж. Вандриес еңбектері айқындады: тіл қоғаммен бірге өзгеретін әлеуметтік құбылыс ретінде қарастырылды.
Кеңестік тіл біліміндегі әлеуметтік қыр
Кеңестік лингвистикада әлеуметтік тәсілді Е. Д. Поливанов дамытып, тіл эволюциясы туралы теориялық тұжырымдар ұсынды.
6.11. Функционалды лингвистика
Функционалды лингвистика тіл бірліктерін олардың қызметі арқылы түсіндіруге ұмтылады. Бұл бағытта Праждық лингвистикалық үйірме ерекше орын алды.
Праждық мектеп
Н. Трубецкой, Р. Якобсон және т.б. еңбектерінде тілге функциялық қырынан келу айқын көрінді.
Фонология және морфонология
Н. Трубецкойдің фонологиялық және морфонологиялық концепциялары дыбыстық жүйені қызметтік оппозициялар арқылы сипаттауға мүмкіндік берді.
Кеңестік дәуір
Кеңес кезеңінде функционалды бағыт Н. Ф. Яковлев еңбектерімен, сондай-ақ Мәскеулік фонологиялық мектептің жұмыстарымен жалғасты.
Праждық типология
Праждық типологияда В. Скаличка және өзге зерттеушілер тіл құрылымын типологиялық салыстырудың жаңа үлгілерін ұсынды.
6.12. Француздық структурализм
Француздық структурализмде Э. Бенвенист пен А. Мартине концепциялары ерекше танылды. Бұл бағытта тіл жүйесін түсіндіруде экономия принциптері (ең аз құралмен ең көп қызмет атқару) маңызды орын алды.
6.13. Глоссематика
Даттық структурализм аясында қалыптасқан глоссематика тілге барынша формалды және жүйелік тұрғыдан қарауды көздеді. Бұл тәсілдің мақсаты — тілдік элементтердің өзара қатынасын қатаң модель арқылы сипаттау.
6.14. Дескриптивті лингвистика
Дескриптивизмнің қалыптасуына үнді-еуропалық тілдерге арналған дәстүрлі әдістерді басқа тілдерге механикалық қолданудың сәйкессіздігі туралы ой түрткі болды. Мұны алғышарт ретінде Ф. Боас көтерді, ал кейін Л. Блумфилд бұл бағытты теориялық тұрғыдан жүйеледі.
Одан әрі дамуы
Дескриптивизм З. Харрис және басқа зерттеушілер еңбектерінде кеңейіп, тілге дескриптивті қырынан келудің негізгі принциптері (бақылауға сүйену, дистрибутивті талдау, формалдандыруға ұмтылыс) нақтыланды.
6.15. Америкалық этнолингвистика
Америкалық этнолингвистика тіл мен мәдениетті бірлікте қарастыру идеясын күшейтті. Бұл бағытта Э. Сепир және оның мектебі маңызды рөл атқарды.
Сепирдің типологиялық көзқарасы
Э. Сепир тілдерді типологиялық тұрғыдан салыстырып, тіл құрылымының мәдени тәжірибемен байланысын көрсетуге ұмтылды.
Уорф болжамы
Б. Уорф тілдік қатыстылық туралы болжамды ұсынып, тілдің ойлау мен қабылдауға ықпалы туралы пікірталасты күшейтті.
6.16. Тілге әмбебап тұрғыдан келу және универсалийлер
XX ғасырдың ортасында тілдік универсалийлер мәселесі жаңа серпін алды. Бұл үрдісте Р. Якобсон еңбектері, соның ішінде оның америкалық кезеңдегі зерттеулері, айрықша орын алады.
Дифференциалды белгілер теориясы
Фонологиядағы дифференциалды белгілер теориясы дыбыстарды ең кіші айырымдық қасиеттер арқылы сипаттауға мүмкіндік беріп, универсалийлерді талқылауға теориялық негіз қалады.
6.17. Генеративизмнің қалыптасуы
Структуралистік парадигмаға сын күшейген кезеңде тілдің ішкі ережелерін модельдеуге бағытталған жаңа бағдар қалыптасты. Бұл өзгеріс ғылым тарихында Хомскилік революция ретінде белгілі.
Генеративті тәсілдің белгілері
- Тілді ережелер мен құрылымдар арқылы тудыратын модель ретінде қарастыру.
- Құрылымдық талдаумен тоғысатын тұстарын сақтай отырып, түсіндіру қуатын арттыру.
Кеңестік генеративизм
Кеңес дәуірінде генеративті идеялар да талқыланып, «мәні–мәтін» үлгісі және аппликативті үлгі сияқты модельдер арқылы өзіндік бағыттар қалыптасты.
Қорытынды түйін
Тіл білімінің тарихы — бір ғана мектептің жеңісі емес, әр дәуірдің ғылыми сұрағына жауап берген тәсілдердің ауысуы. Көне дәстүрлер тілдік норманы сақтауға күш салса, жаңа бағыттар тілдің құрылымын, қызметін және әмбебап қасиеттерін теориялық модельдер арқылы түсіндіруге ұмтылды.