Металлургия өнеркәсібі
Өнеркәсіп құрылымы: негізгі ұғымдар
Өнеркәсіптің құрылымы күрделі: ол көптеген кәсіпорындардан тұрады. Өндіретін өнімнің, пайдаланатын шикізаттың немесе технологияның ұқсастығына қарай кәсіпорындар салаларға бірігеді. Осы салааралық байланыстар экономикадағы өндірістік жүйенің тұтастығын қалыптастырады.
А тобы (ауыр өнеркәсіп)
Өндіріс құрал-жабдықтарын шығаратын салалар жетекші рөл атқарады: энергетика, металлургия, машина жасау және т.б. Бұл салаларды ауыр өнеркәсіп деп атайды.
Экономиканың «авангардтық үштігі»
- Машина жасау — жаңа машиналар мен құрал-саймандарды әзірлейді.
- Химия өнеркәсібі — жаңа материалдар өндіреді.
- Электр энергетикасы — барлық салалардың технологиялық дамуына тірек болады.
Қазақстанда жалпы өнім өндіру құрылымында А тобының үлесі ұзақ уақыт бойы өте жоғары болып келді (шамамен 80%-ға дейін). Бұл жағдай тұтыну тауарларын сырттан сатып алуға тәуелділікті күшейтіп, баға арақатынасы жағынан тиімді бола бермейтін айырбасқа әкелуі мүмкін.
Б тобы (тұтыну тауарлары)
Халық тұтынатын тауарларды өндіретін салалар Б тобына жатады: азық-түлік, киім, аяқ киім және басқа күнделікті сұраныстағы өнімдер. Мұнда тамақ және жеңіл өнеркәсіп ерекше орын алады.
Халықаралық салыстыру
Көптеген дамыған елдерде ауыр өнеркәсіп (А тобы) үлесі шамамен 50% немесе одан да төмен. Бұл құрылым өңдеуші өндіріс пен қызмет көрсету секторының жоғары үлесімен ұштасады.
Өнеркәсіп салаларын жіктеу
Өнеркәсіп салаларын жиі өндіруші және өңдеуші салаларға бөледі. Өндіруші сала табиғи ортадан шикізат алады, ал өңдеуші сала сол шикізатты өнімге айналдырады. Электр энергиясын және жылуды өндіру, сондай-ақ су мен газ тарату қызметтері жеке топ ретінде қарастырылады.
Өндіруші салалар
- Тау-кен өнеркәсібі (жер қойнауынан шикізат өндіру)
- Судан ресурс өндіру (балық және су жануарларын аулау)
- Орман ресурстары (ағаш дайындау)
Өңдеуші салалар
- Металлургия (кенді өңдеу, металл өндіру)
- Ағаш өңдеу
- Химия және мұнай-химия
Инфрақұрылымдық өндірістер
- Электр энергиясы мен жылу өндіру
- Су тарату
- Газ тарату
Қазақстандағы өнеркәсіп салалары (қысқаша шолу)
Қазақстан Республикасының өнеркәсібі әртарапты. Төмендегі тізім ел өнеркәсібіндегі негізгі бағыттарды жинақтап көрсетеді.
- Тау-кен өнеркәсібі
- Энергетикалық материалдарды өндіру және өңдеу
- Өңдеу өнеркәсібі
- Азық-түлік өнімдері (сусындарды қоса)
- Темекі бұйымдары өндірісі
- Тоқыма және тігін өнеркәсібі
- Былғары, былғары бұйымдары және аяқ киім
- Ағаш және ағаш бұйымдары
- Қағаз және қатырма, баспа ісі
- Кокс өндірісі және мұнай өңдеу
- Химия өнеркәсібі
- Пластмасса, резеңке және өзге бейметалл минералдық өнімдер
- Металлургия және металл өңдеу
- Түсті металл өндірісі
- Дайын металл бұйымдары
- Машина жасау
Өнеркәсіпті орналастыру заңдылықтары
Қазіргі индустрия — өндіруші және өңдеуші салалардан тұратын көпқырлы жүйе. Әр сала қаржыны, ғылымды, еңбекті, шикізатты, энергияны және суды қажет ету деңгейімен ерекшеленеді. Әдетте өнеркәсіп өнімінің аз бөлігі өндіруші салаға, ал негізгі үлесі өңдеуші кәсіпорындарға тиесілі болады.
Өңдеуші өнеркәсіптің эволюциясы
Байырғы салалар
Таскөмір, қара металлургия, кеме жасау, тоқыма.
Жаңа салалар
Автомобиль жасау, алюминий өндіру, химиялық талшықтар мен пластмасса.
Ең жаңа салалар
Микроэлектроника, робот жасау, есептеуіш техника, атом және аэроғарыш өндірістері.
Орналасуға әсер ететін жаңа факторлар
Өнеркәсіптің орналасуына әсер ететін факторлар экономиканың дамуымен бірге өзгеріп отырады. Әсіресе, жаңа және ең жаңа салаларды орналастыруда мына көрсеткіштер маңызды:
- еңбек ресурстарының сапасы (білім және кәсіби деңгей);
- көлік пен байланыс инфрақұрылымы;
- экологиялық жағдай;
- ғылыми-техникалық әлеует.
Аудандардың қалыптасуы және «астаналық» фактор
Байырғы және жаңа салалар ірі өнеркәсіпті аудандардың қалыптасуына ықпал етті. Алғашқы өнеркәсіпті аудандар көмір алаптары мен металлургия, тоқыма өндірісі негізінде дамыды (Орта Англия, Рур, Силезия, Орталық Ресей, Орал).
Қазіргі кезеңде индустриялық аудандардың бір бөлігі астана мен ірі қалалар маңында шоғырланады. Бұл жерлерде ғылымды көп қажет ететін өндірістерді дамыту жеңіл, әрі өнім тұтынушыға жақын болады.
Сонымен қатар еркін экономикалық аймақтарда, шекаралық өңірлерде және теңіз жағалауларында да өндіріс жиі орналасады: портты қалалар маңында сырттан әкелінетін шикізатты бастапқы өңдеуге арналған ірі кешендер қалыптасуы мүмкін.
Екі қарама-қарсы үрдіс
1) Шоғырлану және кешендену
Технологиялық жағынан сабақтас өндірістерді біріктіру арқылы аумақтық-өндірістік кешендер құрылады.
2) Шашырата орналастыру
Экономикалық тиімділікке сүйеніп, бір саланың кәсіпорындарын әр өңірге тарата орналастыру да кездеседі.
Өнеркәсіпті орналастырудың принциптері мен факторлары
Өнеркәсіптің дамуы мен кәсіпорындарды орналастыру бірнеше негізгі принципке бағынады. Бұл принциптер ресурсты тиімді пайдалануға, шығындарды азайтуға және экологиялық талаптарды сақтауға бағытталған.
Негізгі принциптер
- 1 Ресурсы бар аймақтарда, аймақ пен ел мүддесіне сай орналастыру.
- 2 Шикізатқа, отынға, энергияға, ғылыми орталықтарға, еңбек ресурстарына және тұтынушыға жақын болу (уақыт пен шығынды үнемдейді).
- 3 Қоршаған ортаны қорғау талаптарын және сыртқы экономикалық қатынастарды ескеру.
- 4 Шоғырландыру, мамандандыру, кооперация, құрамдастыру және аумақтық-өндірістік үйлестірудің артықшылықтарын пайдалану.
Ұйымдастыру формалары
Шоғырландыру
Өнім шығаруды ірі кәсіпорындарға жинақтау. Бұл техника мен технологияны толық пайдалануға, еңбек өнімділігін арттыруға және ірі зауыт салу құнын тиімді етуге көмектеседі.
Мамандандыру
Кәсіпорынның біртекті өнімге (мысалы, тек трактор немесе тек экскаватор) бейімделуі. Нәтижесінде еңбек ресурстары тиімді жұмсалып, өнімнің өзіндік құны төмендейді.
Кооперация
Дайын өнім шығаруға бірнеше кәсіпорынның қатысуы. Бұл өндірістік байланыстарды нығайтып, тиімділікті арттырады.
Құрамдастыру (комбинаттау)
Бір кәсіпорын шеңберінде әртүрлі өндіріс түрлерін үйлестіру: шикізатты өңдеудің сатылары, бірігіп өңдеу және өзара қызмет көрсету.
Орналасу факторлары
Кәсіпорынның нақты бір жерде салынуына әсер ететін факторлар көп емес, бірақ шешуші рөл атқарады. Негізгілері:
- шикізаттық фактор;
- отын-энергетикалық фактор;
- су факторы;
- еңбек ресурстары (жұмыс күші);
- тұтынушы факторы;
- көліктік фактор;
- ғылыми фактор;
- экологиялық фактор.
Қазақстандағы құрылымдық ерекшелік
Ел өнеркәсібінде тау-кен (шикізаттық) сектордың үлесі жоғары болып келеді. Бұл жағдай өңделмеген отын мен шикізатты экспорттаудан түсетін табыстың бір бөлігін қосылған құны жоғары өнім өндірісінде жоғалтып алу қаупін арттырады.
Өңдеуші өнеркәсіп құрылымы: салыстырмалы көрініс
Өңдеуші өнеркәсіптің салалық құрылымы елдің экономикалық моделін айқындайды. Төмендегі кесте Қазақстан, дүние жүзі және дамыған елдер арасындағы айырмашылықтарды көрсетеді.
| Салалар | Қазақстан, % | Дүние жүзі, % | Дамыған елдер, % |
|---|---|---|---|
| Тамақ өнеркәсібі | 22 | 11 | 10 |
| Жеңіл өнеркәсіп | 1 | 4 | 3 |
| Орман және ағаш өңдеу | 2 | 9 | 10 |
| Химия және мұнай өңдеу | 11 | 17 | 16 |
| Металлургия | 42 | 5 | 4 |
| Машина жасау | 9 | 50 | 53 |
| Басқа салалар | 13 | 4 | 4 |
| Барлығы | 100 | 100 | 100 |
Ауыр өнеркәсіп: Қазақстандағы рөлі және даму алғышарттары
Ауыр өнеркәсіп — ұлттық экономиканың дамуына шешуші ықпал ететін негізгі сала. Ол өндіруші және өңдеуші кәсіпорындардан құралады: біріншісі табиғи ресурсты өндіреді, екіншісі оны өңдеп, аралық немесе дайын өнім шығарады.
Шикізат базасы және ресурстық мүмкіндік
Қазақстанда ауыр өнеркәсіптің дамуына жер қойнауы байлығы кең мүмкіндік берді. Зерттелген қорлар ішінде көмір мен мұнай, мыс пен қорғасын, темір мен хром, никель, вольфрам, алюминий, мырыш, алтын, күміс және уран ерекше орын алады.
- Мыс кендері: Жезқазған, Ақтоғай, Қоңырат.
- Темір кені: Соколов–Сарыбай, Әйет, Лисаков, Қашар және т.б.
- Отын қорлары: Батыс Қазақстан, Екібастұз, Қарағанды алаптары.
- Химиялық шикізат: Қаратау фосфориттері.
Су энергетикалық ресурстары шамамен жылына 27 млрд кВт·сағ деңгейінде бағаланады.
Тарихи даму кезеңдері (қысқаша)
XX ғасырдың басы
Ұсақ кәсіпорындар басым болды; мұнай, көмір және түсті металлургияның алғашқы ошақтары қалыптасты. 1913 жылы шамамен 118 мың т мұнай және 100 мың т көмір өндірілді.
Индустрияландыру және соғыс жылдары
Жаңа өндіріс орындары салынды, көшірілген кәсіпорындар есебінен салалар әртараптанды. 1938 жылы өндіріс көлемі 1913 жылмен салыстырғанда айтарлықтай өсті.
Нарыққа көшу кезеңі (1990-жылдар)
Экономикалық байланыстардың үзілуі мен қаржылық қиындықтар әсер етті. Кейін жекешелендіру, шетелдік инвестиция тарту және қайта жарақтандыру жобалары іске қосылды.
Құрылымдық мәселе және стратегиялық бағыт
Ұзақ уақыт бойы ауыр өнеркәсіптің шикізаттық бағыты басым болып, жартылай өнімді сыртқа шығару, түпкі өнім үлесінің төмендігі және экологиялық технологиялардың жеткіліксіз енгізілуі сияқты салдарлар байқалды. Ұзақ мерзімді тұрақтылық үшін қосылған құны жоғары, ғылымды қажет ететін өндірістердің үлесін арттыру маңызды.
Жеңіл өнеркәсіп: тұтыну нарығын қамтамасыз ететін сала
Жеңіл өнеркәсіп — халық тұтынатын көпшілік тауарларды өндіретін салалар жиынтығы. Ол ең алдымен мата, трикотаж, шұлық-ұйық бұйымдары, аяқ киім, тігін және галантерея өнімдерін қамтиды. Негізгі бағыттары: мақта-мата, зығыр, жүн, жібек, кендір-кенеп, аяқ киім, былғары және аң терісі бұйымдары өндірісі.