Қазақша рефераттар

Монологтық сөйлеу

Сөйлеу — адамдардың тіл арқылы басқа адамдармен қарым-қатынас жасау әрекеті. Ойымызды өзге біреуге жеткізудегі адамның дербес, саналы іс-әрекеті сөйлеу деп аталады. Сөйлеу анатомиялық мүшелердің қатысуымен жүзеге асқанымен, оның негізгі тірегі — адамның психикалық қабілеті мен қоғамдық тәжірибесі.

Сөйлеуге жұмсалатын тілдік амалдар ғасырлар бойы пікір алмасу тәжірибесі арқылы қалыптасты. Сөз тудыру, сөз тіркестерін құрау, сөйлем жасау ережелері — көпшілікке ортақ, объективті категориялар. Сондықтан тіл жұрттың бәріне түсінікті қатынас құралы ретінде қызмет етеді.

Негізгі түйін

Сөйлеу — тілді өз қалауынша пайдалану ғана емес, қоғам қалыптастырған нормалар мен адамның психикалық мүмкіндіктерінің бірлескен нәтижесі.

Сөйлеудің жағдайға бейімделуі және мұғалім сөзі

Сөйлеу процесі айтылатын ойдың мазмұнына және пікір айту жағдайына қарай әртүрлі құрылады: ауызекі не жазбаша сөйлеу, екі-үш адам қатысқан диалог, көпшілік алдында сөз сөйлеу, тыңдаушының білім деңгейі мен жасы сияқты факторлар ескеріледі. Бұл ерекшеліктер баршаға қажет, ал мұғалім үшін маңызы тіпті жоғары.

Көрнекті педагог А. С. Макаренко: балалар сіздің сөзіңізден өз еркіңізді, мәдениетіңізді, жеке ерекшелігіңізді сезе алатындай болуы керек, — деп атап көрсеткен.

Сөйлеу әрекеті тіл, ерін, таңдай, ауыз қуысының бұлшықеттері сияқты анатомиялық аппараттардың дұрыс қызметін қажет етеді. Осыған сәйкес сөйлеудің түрлі коммуникативтік жағдайға лайықталған стилі болады. Сөйлеу стилі көпшілікке ортақ нормаларға сүйенгенімен, әр адамның өзіне ғана тән сөз қолданысы, сөз тіркесі мен сөйлем құрау мәнері де көрінеді. Бұл — ойды әсерлі, мәнерлі жеткізу талабынан туатын индивидуалдық ерекшелік.

Қабылдау мен ұғыну: бір-бірінсіз жүзеге аспайды

Сөзді қабылдау мен оны ұғыну өзара тығыз байланысты. Сөзді дұрыс қабылдамай тұрып, оны ұғыну мүмкін емес. Ал жеке сөзді қабылдаудың өзі ұғынуды талап етеді. Қабылдау мен ұғыну бір мезетте жүріп, бірінсіз бірі іске аспайды.

Мазмұндылық

Сөйлеудің мазмұндылығы — жеткізілетін ойдың айқын, нақты болуы. Ойы таяз адам көбіне бос сөзге ұрынып, сөзі де таза әрі дәл шықпайды.

Мәнерлілік

Мәнерлілік — сөйлеу кезіндегі эмоциялық күйді білдіре алу: интонация, пауза, дыбыстау, артикуляция арқылы ойға өң беріп, тыңдаушыға әсер ету.

Жүсіп Баласағұнның: «Ақылдың көркі — тіл, тілдің көркі — сөз» дегені — мазмұн мен мәнердің бірлігін дәл көрсететін тұжырым.

Интонация және сөйлем түрлері

Сөйлеу өзара түсінуді реттейді, басқа адамды танып-білуге және оған әсер етуге қызмет етеді. Интонацияны қабылдау тыңдаушыда түрлі реакция тудырады: бұйрық интонациясы іс-әрекетке итермелейді, тілек интонациясы келісу не келіспеуді оятады.

Қазақ тіліндегі сөйлемдер мақсатына қарай

  • Хабарлы — ақпарат жеткізеді.
  • Сұраулы — сұрақ қояды, жауап күтеді.
  • Лепті — сезімді, әсерді білдіреді.
  • Бұйрықты — талап, нұсқау жасайды.

Мәнерлі сөйлейтін адам дауыс ырғағы мен паузаны орнымен қолданады, сөздер мен сөз тіркестерін дәл таңдайды, қажет жерде ым-ишараны да үйлестіре алады.

Ми қызметі және афазия

Сөйлеу әрекеті — ми жарты шарларының талдау және жинақтау қызметінің нәтижесі. Сөйлеу қабілеті мидың анатомиялық-функциялық жүйелерімен тығыз байланысты. Мидың сол жақ бөлігі зақымданса, адам сөйлей алмайтын жағдайға ұшырауы мүмкін. Бұл құбылыс афазия деп аталады.

Афазияның негізгі түрлері

1) Сөйлеу қиындауы: сөйлеу органдары сақталғанымен, адам сөзді түсінуде қиналып, тілі күрмеледі; дыбыстау мен үн шығаруы ауырлайды.

2) Түсінудің бұзылуы: адам өзі сөйлей алғанымен, өзгенің айтқанын түсінбеуі мүмкін; кейбір заттардың атауларын ғана сақтайды.

Афазияға мидың белгілі бір жеріне қан құйылу, тамырлардың бітелуі, жарақат, қабыну, ісік сияқты факторлар әсер етуі мүмкін. Емдеу дәрігерлердің бақылауымен жүргізіледі.

Оқытудағы психология және тіл дамыту

Сөздік сигналдарды дұрыс талдай білу адамның психикасының даму кезеңдерінде қалыптасады. Қандай пікірлесу түрі болмасын, ол сөз арқылы жүзеге асады. Психология пәндерді түсіндіруде ғана емес, грамматикалық ережелерді меңгертуде де маңызды: оқушының жан күйі, сана-сезімі, оқу әрекетінің барысы ескерілуі тиіс.

Деңгейлік тапсырмаларды орындау қабілеті оқушының логикалық ойлауына байланысты, ал ойлау сөйлеудің жүзеге асуына ықпал етеді. Оқушы хат, мазмұндама, шығарма жазу барысында көңіл күйін ғана емес, қатынасын, көзқарасын, ойын да білдіреді. Демек, тіл ойды жеткізіп қана қоймай, сезімді де сыртқа шығарады.

Сабақтағы құралдар не үшін керек?

Техникалық құралдар, кесте, диаграмма, бейне және үнтаспалар оқушының есту-көру арналарын белсендіреді; түсінгенін айтуына, сөйлеу дағдысын арттыруына жағдай жасайды.

Оқу-тәрбие үдерісіндегі маңызды мәселенің бірі — мұғалімнің психологиялық дайындығы. Қазақ тілін оқытуда, әсіресе, сөйлеу процесінің ерекшеліктері және әр оқушының ана тілін меңгерудегі қабілеті ескерілуі қажет. Бала психологиясын сезіне білу — педагогикалық біліктіліктің негізгі құрамдас бөлігі.

Оқушы типтері: бақылау және қолдау

Я. А. Коменский бала психикасын әр қырынан сипаттап, оқушы типтерін шартты түрде жіктеуге болатынын көрсетеді. Мұндай жіктеу — «таңба тағу» емес, оқушыны түсініп, тиімді әдіс таңдауға көмектесетін педагогикалық бағдар.

Оқушының мінез-құлық және оқу қарқынына қарай көріністері

  • Білімге бейім, зерек — тез қабылдайды, жоғары қарқынмен дамиды.
  • Ынталы, бірақ шабан, момын — жүйелі бақылау мен ынталандыруды қажет етеді.
  • Алғыр, тік мінез, өжет — әлеуеті жоғары; дұрыс бағытталмаса, кері әсері болуы мүмкін.
  • Білуге құштар, бірақ өте жай — қолдау мен мадақтауды көбірек қажет етеді.
  • Қабілеті төмен, қызығушылығы әлсіз — мотивация мен жеке тәсілді талап етеді.
  • Мінезі қиын, қытымыр — эмоциялық қауіпсіз орта мен тұрақты тәрбие ықпалын қажет етеді.

Тіл үйретудің мақсаты және төрт дағды

Қоғам талабына сай шетел тілдерін оқытуда білім мазмұны мен әдістерін жаңарту қажеттігі айқын. Мақсат — оқушыны қарапайым деңгейде болса да өз ойын еркін жеткізуге, өзара тіл табысып, пікір алысуға үйрету. Орта мектептегі басты практикалық міндет — шетел тілінде сөйлеу қабілетін жетілдіру.

Тілді меңгертетін төрт тірек дағды

Тыңдау

Айтылған сөзді тыңдап, түсіне білу.

Сөйлеу

Ойды ауызша жеткізе алу.

Оқу

Мәтінді түсініп оқу, мағынаны шығару.

Жазу

Жазбаша түрде ойды сауатты баяндау.

Зерттеулер нәтижесіне сүйенсек, көптеген оқушылардың сөздік қоры жұтаң, сөз тіркесі мен сөйлем құрауда қиындық көреді, ойын жүйелі жеткізе алмайды, ауызша сөйлеу дағдысы төмен. Сондықтан оқушылардың ауызша сөйлеу әрекетін қалыптастыру — бүгінгі күннің өзекті мәселесі.

Тіл дамыту жұмыстарының бағыттары

Сөздікпен жұмыс

Оқушының белсенді және енжар сөздігін байыту, сөз мағынасын нақтылау.

Сөз тіркесі мен сөйлем

Сөйлем құрау үлгілерін меңгерту, грамматикалық норманы орнықтыру.

Байланыстырып сөйлеу

Ойды жүйелеу, мәтін құрау, мазмұндау және дәлелдеп айту дағдысын қалыптастыру.

Тілдік материал көздері

  • Баланың табиғи тілін бақылау арқылы тіл дамыту.
  • Газет-журнал және ресми іс қағаздары тілін пайдалану.
  • Көркем әдебиет тілінен үлгі алу.

Деңгейлік оқыту және оқу қарқыны

ХХІ ғасырда білім мен ғылымды инновациялық технологиялар бағытымен дамыту — уақыт талабы. Білімді толық меңгертудің ғылыми негізін Дж. Кэрролл мен Б. Блум айқындап, оқушылардың бірдей тапсырманы әртүрлі мерзімде орындауының себептеріне назар аудартты. Олар оқушыларды деңгейлік саралау барысында үш деңгейді ұсынды: төменгі (минималды), базалық (орташа), шығармашылық (жоғары).

Деңгейлік саралаудың идеясы

Қабілет «бар» немесе «жоқ» деген қарапайым өлшем емес. Оқушының дамуы — уақыт, қолдау, жаттығу және дұрыс ұйымдастырылған оқу әрекеті арқылы қалыптасатын үдеріс. Деңгейлік тапсырмалар оқушының жас ерекшелігіне, психологиялық күйіне және білім қорына сай жасалғанда ғана нәтиже береді.

Сөйлеудің түрлері: диалог, монолог, ауызша және жазбаша

Сөйлеу ішкі және сыртқы сөйлеу болып бөлінеді. Сыртқы сөйлеу ауызша және жазбаша түрде көрінеді; ауызша сөйлеудің өзі диалог және монологқа ажырайды. Бұл түрлер бір-бірімен тығыз байланысты, себебі физиологиялық негізі ортақ: ми қабығындағы екінші сигналдық жүйе.

Диалогтік сөйлеу

  • Сөз бөгелмей, еркін айтылады; кең жоспарды көп қажет етпейді.
  • Сөйлем ықшам, кейде тек әңгімелесушілерге ғана түсінікті болады.
  • Логикалық тұтастық пен мазмұн кейде кемдеу келеді.
  • Ым-ишара арқылы толықтырылуы мүмкін.

Монологтік сөйлеу

  • Алдын ала жоспарланып, жүйелі түрде баяндалады.
  • Логикалық ойлауға қатаң талап қояды.
  • Мағыналылық, түсініктілік, мәнерлілік міндетті түрде ескеріледі.

Жазбаша сөйлеудің ерекшеліктері

  • Ым-ишара қолданылмайды.
  • Логикалық байланыс қатаң сақталады.
  • Грамматикалық норманы сақтау талап етіледі.
  • Әр сөз әдейі таңдалып, ой еңбегі күшейеді.

Психолог Т. Тәжібаев ауызша және жазбаша сөздің айырмашылықтары балалар тілінде айқын көрінетінін атап көрсетеді: жазбаша сөздің механикалық құрылысы күрделірек, ал ауызша сөздің бағыты мен мазмұны әңгімелесушілердің реакциясына қарай өзгеріп отырады.

Ішкі сөйлеу және ойды сыртқа шығару

Сөйлеудің ерекше бір түрі — ішкі сөйлеу. Бұл — тілдік материалдар негізінде дауыстамай-ақ ойлау мен «іштей айту» құбылысы. Адам қандай да бір нәрсе туралы ойланса, әуелі өз тілінде ойлайды; бұл кезде ішкі сөйлеу белсенді болады.

Екі маңызды үдеріс

Экстериоризация

Ішкі сөйлеудің сыртқы сөйлеуге айналуы (жаттығу арқылы қалыптасады).

Интериоризация

Сыртқы сөйлеудің ішкі сөйлеуге ауысуы (балаларда жиі байқалады).

Оқушының сөйлеу тілінің дамуы үшін: үлкендермен тұрақты тілдік қарым-қатынаста болуы, естігенін эмоциялық түрде қабылдауы, түсінуден кейін ғана өз сөйлеуінің біртіндеп қалыптасатынын ескеру, сондай-ақ грамматикалық және синтаксистік құрылымдарды дұрыс қолдануға дағдыландыру қажет.

Сөйлеуге үйрету: жаттығу жүйесі және мұғалімнің дауыс мәдениеті

Сөйлеуге үйрету саласындағы құнды еңбектердің бірі — В. Л. Скалкиннің «Өзге ұлтқа ауызша сөйлеу тілін үйретудің негіздері». Бұл еңбекте ауызша тіл дамытудың қатысымдық, психологиялық және лингвистикалық негіздері қарастырылып, оқыту материалдарын іріктеу мен ұйымдастыру, сөйлеу және тыңдауға арналған жаттығулар жүйесі беріледі. Автор жаттығуларды жаттықтыру және қатысымдық деп бөліп, қатысымдық жаттығуларға сұрақ-жауап, ситуациялық, мазмұндама, пікірлесу, ауызша мазмұндау, инициативтік және ойын түрлерін енгізеді.

Мұғалім сөзі — тәрбиелік ықпал

А. С. Макаренко балалармен күнделікті сөйлеуде дауыс ырғағына ерекше мән берген: эмоция мен сезімнің жеткілікті болуы, дикцияның анық болуы, интонацияның тәрбиелік әсері — мұғалім мәдениетінің көрсеткіші.

Сөйлеу әрекетінің қызметтері

Н. И. Жинкин сөйлеуді интеллект дамуының арнасы деп атап, сөйлеу механизмдерін іске қосу сөз бен буын бейнесін қайта жаңғыртудан басталатынын айтады. Ғылыми тұрғыдан сөйлеу әрекетінің қызметтері үш салаға топтастырылады.

Коммуникативтік

Хабар алмасу, білімдік қатынас, топтық және қоғамдық байланыстарды жүзеге асыру. Қатынас сөзбен де, сөзсіз де (қимыл, құрмет, ишара) болуы мүмкін.

Сигнификативтік

Белгілер мен таңбалар арқылы түсінісу. Ым-ишара, шартты таңбалар осы қызмет аясында қарастырылады.

Экспрессивтік

Сезім мен көңіл күйді үн, интонация, мәнер арқылы әсерлі жеткізу. Сөз тыңдаушы психикасына ықпал ететін күшті тітіркендіргішке айналады.

Тілші-ғалым Қ. Аханов: «Сөйлеу — тіл арқылы ойдың басқа біреуге жеткізілуі, ал сөйлем — толық коммуникативтік қызметі бар синтаксистік бірлік», — деп жазады. М. Жұмабаев та: «Біз сөз арқылы ғана неше түрлі ойымызды сыртқа шығара аламыз», — деп тілдің адам өміріндегі орнын айқындайды.

Қорытынды ой

Сөйлеу сырттай қарағанда жеңіл көрінгенімен, ол тілдік материалдарға, заң-ережеге, нормаға бағынатын күрделі әрекет. Сөйлеу — тілдің өмір сүру формасы, оның «жаны» мен тіршілігі. Шебер сөйлеу — өнер: сөзді орынсыз қолданса, «күлдіремін» деп күйдіруі, «білдіремін» деп бүлдіруі, «жұбатамын» деп жылатуы, «қуантамын» деп қуартып алуы мүмкін. Сондықтан мазмұнды да мәнерлі сөйлеу — жеке мәдениеттің ғана емес, кәсіби жауапкершіліктің де өлшемі.