Батыс Қазақстан - аграрлы облыс
Батыс Қазақстандағы аграрлық сектордың орны
Батыс Қазақстан — аграрлы облыс. Агроөнеркәсіп кешені (АӨК) өнімдері жалпы өндірістің үштен екісінен астамын құрайды. Бұл облыс экономикасында аграрлық сектордың үлесі айрықша екенін көрсетеді.
Негізгі факт
Өндірістің 2/3+
АӨК өнімдерінің жалпы өндірістегі салмағы облыстың даму бағытын айқындайды.
Әлеуметтік мәні
Стратегиялық сектор
АӨК — экономиканың әлеуметтік маңызы жоғары салаларының бірі.
Құрылымы
Өндіру–өңдеу–қамту
Ауыл шаруашылығы, балық және су шаруашылығы өнімдерін өңдеу, материалдық-техникалық қамтамасыз ету станциялары.
Өтпелі кезең: нарыққа бейімделудің ауыр сабағы
Өтпелі кезеңде облыстың агроөнеркәсіптік кешені елеулі қиындықтарды бастан кешірді. Нарықтық қатынастарға көшу, сатылатын шикізат бағасының ырықтандырылуы және өндірістік-техникалық бағыттағы өнімдердің қымбаттауы ауыл шаруашылығы өндірісіне кері әсер етті.
Нарықтық күйзелістің басты себептері
- Мемлекеттік басқару жүйесінің жойылуы және салалар арасындағы байланыстардың үзілуі.
- Жекешелендірудің дайын механизмсіз, асығыс жүргізілуі.
- Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерін нарықтық механизмге алдын ала бейімдемеу.
- Өнеркәсіп өнімдері бағасының өсуі және натуралды айырбас тәжірибесінің күшеюі.
- Мемлекеттен бөлінетін қаржының қысқаруы, шығындардың артуы және қарыздардың көбеюі.
Реформалардың мақсаттары
Реформалардың түпкі мақсаты — аграрлық реформа арқылы ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыру еді. Алайда бұл нәтиже бірден байқалмады.
1994–1995 жылдар тәжірибесі
Жаппай ұжымдық кәсіпорынға көшу күткен тиімділікті бермеді: атауы өзгергенімен, жұмыс істеу тәсілі мен басқару дағдысы өзгермеді. Қаржыландыру қысқарған кезде шығындар өсті, қарыздың елеулі бөлігі мемлекетке емес, жұмысшыларға жиналды.
Шаруа қожалықтары: жаңа модельдің қалыптасуы
Нарықтық қатынасқа көшу кезеңінде ерекше мәнге ие болған шаруашылық жүргізудің жаңа тәсілдерінің бірі — шаруа қожалықтары. Облыста олардың дамуы жоғары қарқынмен жүрді.
1991 жылғы алғашқы көрініс
- 1991 жылғы қарашада шаруа қожалықтарының саны 148-ге жетті.
- Құрылым: 58,1% — мал шаруашылығы; 30,2% — мал және егін шаруашылығы.
- Меншігінде: 160,0 мың га ауыл шаруашылығы жері.
Мал саны мен өндіріс көлемі (1991)
Мал басы
- 4 000 ірі қара
- 44 000 қой
- 286 шошқа
- 765 жылқы
- 3 318 құс
Өнім (1991)
- 8 700 т астық
- 62 т ет
- 510 т сүт
- 152 т жүн
Қиындыққа қарамастан тірек болған тетік
Шаруа қожалығына көшу халыққа нарық қысымында өмір сүрудің ауыр болса да мүмкін жолы бар екенін көрсетті. Мемлекеттік қолдаудың әлсіздігі, материалдық-техникалық базаның жеткіліксіздігі және өнеркәсіп өнімдері бағасының үздіксіз өсуі ауыл шаруашылығын тұралатқан кезде, шаруа қожалықтары тіршілікке тірек бола алды.
Қолдау инфрақұрылымы: қауымдастық, қор және несие
Облыста 1990 жылы «Жайық шаруасы» ассоциациясы құрылды. Негізгі міндеті — мүшелерінің мүдделерін қорғау, өнімді өткізуге жәрдемдесу, сондай-ақ фермерлерге несие алу, салық төлеу тәртібі және тиісті заңдар бойынша кеңес беру, түсіндіру жұмыстарын жүргізу болды.
Фермерлерді қолдау қоры
1999 жылы ассоциация жанынан Фермерлерді қолдау қоры құрылды. 2000 жылы осы қор арқылы 80 агроқұрылымға 100,0 мың АҚШ долларына тең несие берілді.
Кейінгі жылдары фермерлерді несиелеу тұрақты әрі жүйелі сипат алып, қайтарым тәртібі қалыптасты.
Шағын және орта кәсіпкерліктің рөлі
Ауылда жұмыс орындарын ашып, қызмет аясын кеңейтудің маңызды көздерінің бірі — шаруа қожалықтарын құру және шағын, орта кәсіпкерлікті дамыту. Кәсіпкерлікті қолдау үшін қаржылай көмек қажет екені айқын, сондықтан өңірлерде әртүрлі қаржы тетіктерін табуға ұмтылыс күшейді.
Жаңақала ауданындағы шағын несие тәжірибесі
Бірқатар аудандарда үкіметтік емес республикалық шағын несие беру қоғамдық қорлары құрылды. Осындай қорлардың бірі — Жаңақала ауданында. Қор құрылғанына көп уақыт өтпесе де, 150-ден астам адамға шағын несие берілді.
2001
33 адам
990 мың теңге
2002 (1 желтоқсанға дейін)
43 адам
1 290 мың теңге
Айналым қоры есебінен
76 адам
2 385 мың теңге
Қоғамдық ой және ауылдың жаңғыруы
«Тіршілік бар жерде түлеу бар» деген түсінік қоғам өмірінен де көрініс тапты. Бірлік пен ұйымшылдықтың, ата салт-дәстүр мен тәлім-тәрбиенің құндылығын сақтай отырып, жастардың білімін заман талабына сай жетілдіру — алға жылжудың берік шарты.
Негізгі түйін
Жұмыстар барлық жерде бар. Ендігі міндет — сол бастамаларға қарқын беріп, көлемін кеңейту, нәтижесін тұрақтандыру.
Бөкей Ордасы ауданы: мал шаруашылығының қайта серпілісі
Ауыл шаруашылығы өрісінің кеңеюі Бөкей Ордасы ауданында да байқалады. Ауданның негізгі бағыты — мал шаруашылығы. Кеңшарлар тарап, жаппай жекешелендіру басталған кезеңдегі қиындықтар бұл саланың уақытша тоқырауына әкелгені рас. Дегенмен дер кезінде қабылданған шаралардың нәтижесінде өтпелі кезеңнен біртіндеп еңсеріп өттік.
Құрылымдар саны
Қазіргі таңда ауданда 395 ауыл шаруашылығы құрылымы бар: оның үшеуі — ЖШС, қалғаны — шаруа қожалықтары.
Нарын құмы мен Бөкей даласындағы мал саны
Қожалықтар мен тұрғындардың жеке иелігіндегі малды қоса есептегенде:
- 37 251 ірі қара
- 90 620 қой
- 6 412 жылқы
- 1 244 түйе
Көпсалалы тіршілік
Жүздеп сиыр, мыңдап қой ұстайтын қожалық иелері аз емес. Олардың бір бөлігі саудамен, жолаушылар тасымалымен де қатар айналысады: таза сауда-саттықтағы кәсіпкерлер саны 185-ке, аудан мен облыс арасында жолаушы таситындар 30-ға жеткен.
Техникалық жарақтану шындығы
Мал ұстайтындардың барлығында бірдей трактор немесе шөп шабу агрегаттары жоқ: мұндай техникасы бар шаруашылықтар сирек. Көбінде «УАЗ», «Газель» секілді жеңіл көліктер ғана кездеседі.
Микрокредиттен — тұрақты кәсіпке дейін
Тұрмысы төмен отбасыларға жәрдемдесуден басталған микрокредит беру тәжірибесі кейін шағын және орта бизнесті дамытуға бағытталған несиелеуге ұласып, кәсіпкерліктің кеңеюіне жол ашты. Алғашында 30 мың теңге көлемінде несие алып ісін бастаған азаматтар уақыт өте 100–200 мың теңге несиеге қол жеткізіп, танымал кәсіпкерлер қатарына қосылды.