Карл Рэймонд Поппер туралы қазақша реферат
Карл Рэймонд Поппер: өмірі мен интеллектуалдық қалыптасуы
Карл Рэймонд Поппер (Karl Raimund Popper, 1902–1994) — Австрияда дүниеге келіп, кейін Ұлыбританияда танылған философ. Ол 1902 жылғы 28 шілдеде Вена қаласында заңгер отбасында туған.
Жастық шағында социалистер мен коммунистерге жақын болғанымен, кейін бұл көзқарастарынан бас тартты. Оның пайымдауынша, социалистік идеялар қоғамды «түзетеміз» деген уәдеден гөрі көбірек зиян әкелуі мүмкін еді.
Поппердің дүниетанымына ХХ ғасыр басындағы Вена мәдениеті ерекше ықпал етті: музыка, ғылым, философия және саяси идеялар бір-бірімен тоғысып, қызу интеллектуалдық орта қалыптастырды.
Білім жолы және музыкамен байланысы
1918 жылы Поппер Вена университетіне түсіп, математика мен теориялық физиканы оқыды. Философияны жүйелі түрде университеттен емес, көбіне өз бетінше оқып-үйренді.
1920–1922 жылдары кәсіби музыкант ретінде Арнольд Шёнберг ұйымдастырған «Жеке концерттер қоғамына» мүше болды. Бұл тәжірибе оның ойлау мәнеріне — тәртіп, құрылым және сыншыл талдауға — жанама түрде ықпал етті.
Ғылым философиясындағы негізгі идеялары
Эмпирикалық және теориялық деңгейдің байланысы
Поппер ілімі бойынша білімнің эмпирикалық және теориялық деңгейлері бір-бірімен тығыз байланысты: бақылау деректері теориядан тыс «таза күйінде» өмір сүрмейді, ал теория тәжірибемен үнемі тексерілуі тиіс.
Білімнің болжамдық және қателесуші сипаты
Поппер кез келген ғылыми білім болжамдық сипатта болады және қателесу мүмкіндігін әрдайым сақтайды деп есептеді. Осы арқылы ол ғылымды «ақиқатқа біржола жету» емес, қателіктерді қысқарту жолы ретінде түсіндіреді.
Фальсификация қағидасы
Ол ғылымдағы маңызды ұғымдардың бірі ретінде фальсификация (жалған деп тану, теріске шығару мүмкіндігі) қағидасын енгізді. Поппер бойынша ғылыми тұжырымның құндылығы — оның тек расталуында емес, ең алдымен оны жоққа шығаруға болатын жағдайлардың бар-жоғында.
Ғылыми даму батыл гипотезаларды ұсыну және оларды қатаң сынақтан өткізіп, теріске шығару арқылы жүзеге асады. Осы сын үдерісі ғылыми мәселелерді нақтылауға әрі шешуге мүмкіндік береді.
Әлеуметтік философиясы және «Ашық қоғам» идеалы
Әлеуметтік философия саласында Поппер марксизмді қатаң сынға алды. Ол қоғамдық дамуды «объективті заңдылықтармен» алдын ала толық болжауға болады деген тұжырымға күмән келтіріп, әлеуметтік болжамның шексіз мүмкіндіктерін теріске шығарды.
Поппердің идеалы — Ашық қоғам. «Ашық қоғам және оның жаулары» (1945) атты еңбегінде ол ашық және жабық қоғам үлгілерін салыстырып талдады.
Екі қоғам типі
- Ашық қоғам ретінде ол көбіне батыс демократияларын мысалға келтіреді.
- Жабық қоғам қатарына социалистік мемлекеттерді жатқызады.
Жабық қоғамның белгілері
- Тоталитарлық үрдістердің басымдығы
- Қоғам мүддесін жеке адамнан жоғары қою
- Жеке жауапкершіліктің әлсіреуі
- Идеялық догматизм
Поппер мұндай қоғамды кейде «трайбалистік» (рулық-тайпалық) құрылымға ұқсатады: ол өзін өзгелерге қарсы қояды және ішкі біркелкілікке мәжбүрлейді.
Ашық қоғамға тән сипаттар
- Рационалистік бағдар және сын мәдениеті
- Әлеуметтік дамуды мақсатқа сай, саналы түрде басқаруға ұмтылыс
- Мемлекеттік институттарды азаматтардың қажеттілігіне қарай біртіндеп жетілдіру