Шәкәрім ақын

Шәкәрім Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданында дүниеге келген. Әкесі Құдайберді — Құнанбайдың үлкен бәйбішесі Күнкеден туған ұл. Шәкәрім Абайға немере іні болғандықтан, тәлім-тәрбиені мол алып өсті.

Әкесі ерте қайтыс болған соң, Шәкәрім Құнанбай тәрбиесінде болады. Абайдың ақыл-кеңесін тыңдап, жастайынан өз бетінше ізденуге дағдыланды. Араб, түрік, парсы, орыс тілдерін еркін меңгеруі оның дүниетанымын кеңейтіп, шығыс пен батыс мәдениетін қатар игеруіне жол ашты.

1905–1906 жылдары қажылық сапарға барып қайтты. Бұл жолсапарды ол ұзақ уақыт ойлаған мақсаттарының бірі — Стамбұл кітапханаларындағы асыл мұраларды оқу, тарихтың тереңіне үңілу ісіне ұтымды пайдаланды.

Шәкәрімнің дүниеге, өмірге, табиғатқа және дінге көзқарасында кейде қайшылықты тұстар, үстірт пайымдаулар байқалғанымен, ол ешқашан діншіл фанатик те, өмір қуанышынан бездірген тақуа да, бәрін жоққа шығаратын нигилист те болған емес.

Оның шығармалары көрсеткендей, Шәкәрім көбіне рационализмге және деизмге бейім. Бұл бағытта дүниені жаратушы бір күш бар екені мойындалады, ал оның дәлелі ретінде табиғаттың үйлесімі, жаратылыстың жүйелі тынысы мен үздіксіз қозғалысы айтылады. Адам ақиқатқа білім-ғылым, ақыл мен сезім дамуы арқылы жетеді; адам өзін-өзі жетілдіру мүмкіндігі шексіз.

Шәкәрім философиялық лирикасы мен поэмалары арқылы кең танылды. Ол өлеңді өнер деп танып, оған биік талаппен қарады. «Арман», «Жастарға», «Қазақ айнасы» сияқты өлеңдерінде, «Қалқаман–Мамыр», «Еңлік–Кебек», «Нартайлақ пен Айсұлу» поэмаларында, «Бәйшешек бақшасы», «Өзімшілдік» секілді прозалық туындыларында адам өмірі, еңбек, тағдыр, арман-тілек терең зерделенеді.

Ол — қазақ әдебиетінің классигі, ұлы гуманист, кемеңгер ойшыл. Абай дәуірінен бастау алатын XX ғасыр басындағы демократиялық идеялардың кең қанат жаюына, халықтың еркін дамуын аңсаған ойдың қалыптасуына айрықша үлес қосты.

Шәкәрім дүниенің қозғаушы күші, адам өмірінің мәні, жан мен тән мәселелерін ғылыми ұғым-түсініктермен сабақтастыра толғайды. Оның сенімі мен ойшылдығы бір арнаға тоғысып, дүниетанымындағы тұтастықты айқындайды: дүниедегі сансыз кереметті жаратқан — Тәңірі.

«Тау бойындағы ой» өлеңінде Жердің Күнді айналуы көзбен көріп дәлелденбейтінін, ойлау мен топшылау арқылы танылатынын айтады. Ал «Ей, жастар, қалай дейсің бұл дүние?» тәрізді өлеңдерінде әлемдегі заңдылық пен қисынды негізге алып, жаратушы құдіретінің шексіздігі туралы түйін жасайды.

Шәкәрім адам мінезін, қоғамдық қарым-қатынасты бағалағанда ақыл-ой талабын алдыңғы орынға қояды: әр адам өз ісіне сын көзбен қарауы, табандылық танытуы, қиындыққа төзуі керек. Ол «боларға ұмтыл, болмасқа қанағат қыл» қағидасымен адамға өз мүмкіндігін дұрыс бағалап, нақтылы жағдайға сай әрекет етуді ұсынады.

Ақын халықты ескіліктің шырмауынан шығаратын сара жол — өнер-білім мен ғылым екенін қайта-қайта ескертеді. Ол елді ілгері бастырмай тұрған араздық, берекесіз талас-тартыс, керенаулық сияқты міндерді сынап, ғылым жетістігін жұрт игілігіне жаратуға шақырады.

Шәкәрімнің адамгершілік идеялары мен арман-мұраттары сюжетті дастандарында барынша толық ашылады. Қазақ өмірінен алынған нақты оқиғалар негізінде жазылған «Еңлік–Кебек», «Қалқаман–Мамыр» — ұлттық әдебиетімізге қосылған ірі үлес.

Бұл поэмаларда ескі әдет-ғұрып пен рушылдықтың қаталдығы, ру намысын қорғаушылардың екі жастың адал махаббатын аяққа басып, аяусыз жазаға қиғаны суреттеледі. Ақын «бұл ертегі емес, ертеде болған іс» деп атап көрсету арқылы шығарманың қоғамдық салмағын күшейтеді.

«Еңлік–Кебек» поэмасы 1912 жылы Семейде «Жәрдем» баспасында жарияланған. Шәкәрім кіріспесінде руаралық қақтығыстардың, әсіресе жастарға әкелетін зиянын ой елегінен өткізіп, тарихи тағылым арқылы ондай озбырлықтың қайталанбауын еске салуды көздейді.

Шәкәрім шығыс және орыс классиктерін қазақша сөйлетуге көп көңіл бөлді. Кейбір еңбектерін бүгінгі мағынадағы «аударма» деп қана шектеу тарлық етеді: мысалы, «Ләйлі–Мәжнүн» — шығыс әдебиетіне тән нәзира дәстүрі негізінде белгілі сюжетті өзінше қайта жырлаған көркем туынды.

Қарасөз түріндегі шығармаларында да ол реалистік, психологиялық прозаны дамытуға күш салды. «Әділ–Мария» романы арқылы адам мінезін, ішкі күйін, табиғат суретін шебер бейнелеудегі жазушылық қырын танытады.

Бір кезеңде Шәкәрімнің атын атауға тыйым салынып, шығармалары ұзақ уақыт жабық жатқаны белгілі. Соған қарамастан, ел ішінде өлең-жырларын жаттап, жадында сақтап жүргендер аз болған жоқ.

Қазір Шәкәрімнің өмірі мен шығармашылығы түрлі зерттеу еңбектерінде жан-жақты қарастырылып келеді. Дегенмен оның мұрасын терең талдап, толыққанды пайымдау үшін әдебиеттанушы, тарихшы, философ, дінтанушы, педагог мамандары бірлесе зерттеп, ақынның тұлғасын тұтастай сипаттайтын көзқарас жүйесін қалыптастыру өзекті.

Шәкәрім шығармаларын поэтика, әдебиет теориясы, эстетика, этика тұрғысынан таразылау; тағылымдық-тәрбиелік мәнін арнайы зерделеу; туындыларын өзге тілдерге аудару — насихаттың да, ғылымның да маңызды бағыты.