Тыныштықбек Әбдікәкімов поэзиясындағы суреткерлік шеберлік туралы қазақша реферат
Тыныштықбек Әбдікәкімов поэзиясындағы суреткерлік шеберлік
Тыныштықбек Әбдікәкімов өлеңдеріндегі суреткерлік шеберлік туралы сөз қозғағанда, оның табиғат лирикасын айналып өту мүмкін емес. Ақынның осы тақырыптағы жырларының көбінде-ақ сөздің бояуы қанық: ол көріністі жай баяндап қоймай, тіл арқылы «сурет салады». Адамзат тіршілігінің табиғатпен тұтастығы ежелден белгілі; сондықтан табиғат көрінісін жырға қоспаған ақын кемде-кем. Бірақ Әбдікәкімов табиғатты өзінше, дара поэтикалық болмысымен жырлайды.
Зерттеуші Ә. Нарымбетов табиғатты поэзияның тек объектісі ғана емес, «өңін кіргізетін сұлулықтың арсеналы» деп бағалайды: ақындар көркемдік-бейнелеу амалдарының талай түрін табиғаттан алады [1, 4 б.].
Поэзия мен табиғаттың байланысы — тамыры терең, бір арнада тоғысқан тұтас жүйе. Табиғат — тек тыныштық ұясы емес, тылсым, жұмбақ әлем. Оның сырын сезімі сергек, «көкірегінде көзі бар» адам ғана аша алады.
Сөзбен салынған көрініс: табиғаттың «тылсым тілі»
Өлеңнен үзінді
Ауылым, болушы еді күнде боран… Өзгеріп кетті қазір мүлде балаң. Қаздардың қаңқылынан қаймақ жалап, Түнде сәл Ай сәулесін тыңдап алам. Мендегі сөз-құлынды, көз-боталы, Бұл дәурен қайталанса жазда тағы!.. Мамырдың майын бұлттар бүркіп өтіп, Топырақ жапырағын маздатады. Бір білсе жер қадірін, тау қадірін, Білер ме жусан емген марқа түлі… Қыз-Көктем көл басына асығады, Бұрымы бұлт ішінде тарқатылып. Сезімнің сынықтарын құрсар күйді Сен маған осы қазір қисаң қидың! — Деп түнгі құрбым отыр, Омырауынан Бүр жарған жұлдыздардың иісі аңқиды [2, 3 б.].
Мұндай жолдарды тудыру үшін ақынға сезімнің нәзіктігі ғана емес, ойдың серпінділігі мен бейнелеу қабілеті қажет. Ақын мұраты — табиғаттың сыртқы суретін көшіріп беру емес, сол көріністің ішкі қуатын тыңдату.
Табиғат пен адам көңілі: ұштастыру өнері
Өлеңнен үзінді
Қастерлеген хатыңды, бағалаған, Аман-есен мұндағы жаман ағаң. Қақпақылдап тынымсыз жел-уақыт, Қаңбақ күндер келмеске домалаған. Төлдеп болды қолдағы ырысты мал, Жүрегіңді тербетер тыныштық-ән. Бүгін Аспан боталап, Тау тамсанды, Бүйен-сайға құйылып уыз тұман. Қойшы аянбас сіздердей қонағынан, Не серке сойылар, не бағлан… Жаз жазмышын сезесің, қарап жатып, Жадыраңқы іңірдің қабағынан. Болмаса егер бойдағы сабыр-ұстам, Саған деген өлер ме ем сағыныштан. Көгілдір нұр төгіп тұр көкте жұлдыз, Қой көзіндей, сәулеге шағылысқан [2, 4 б.].
Бұл үзінділерден табиғат құбылыстарының «астарлы мәні» айқын сезіледі: ақын айналаны суреттеп қана қоймай, оны адам өмірімен, көңіл күйімен салыстыра жырлайды. Оның ерекшелігі — құбылысқа тамсанып қараумен шектелмей, сол құбылысты ішкі дүниемен қабыстыра білуінде.
Р. Сыздықова өлең тіліндегі сөздер ең алдымен образды дәл беріп, оқырман сезіміне әсер етуі керек екенін айта отырып, әсерлілік тек жеке сөздің бояуынан емес, сөздердің өзара байланысынан, мәтіндегі қызметінен де туатынын көрсетеді [3, 19 б.].
Тіл көркемдігі және форма–мазмұн үйлесімі
Кез келген суреткер көркем образ жасағанда қажетті белгілерді іріктеп, біріктіреді; кездейсоқ, әлсіз тұстарды ықшамдайды. Сондықтан шығармашылық — жоғары мәндегі толғаныстың жемісі. Табиғатты суреттеудің өзінде автордың шындыққа қатынасы сезіліп тұрады: оқырман ақынның күйін өз жүрегінен өткізгендей әсер алады.
Көркемділіктің тіректері
- Дәлдік — ойдың айқын әрі нанымды берілуі.
- Ықшамдылық — артық сөзден арылған жинақылық.
- Бейнелілік — сезімді оятатын образ жасау.
- Үйлесім — мазмұн мен форманың жарасымды бірлігі.
Әдеби-теориялық контекст
Қазақ лирикасында табиғатқа қатынас көбіне адам мінезімен, еңбек адамының психологиясымен сабақтасып беріледі; табиғат арқылы характер ашу үрдісі айқын байқалады [4, 13 б.].
Көктемнің поэтикалық портреті: қозғалыс пен деталь
Өлеңнен үзінді
Болмаса да тым шұғыл орындар түк, Ерте тұрам (төлдегі тәлім-тәртіп). Қаңқылдаған әуеде сары ала қаз Тауға қарай өтеді горн тартып. Иірілер шаруаның ұршығы-мен, Сақманға әу баста құлшынып ем. Қошақандар тойып ап, балықтардай Балтырымды түртеді тұмсығымен. Батыста — мал мыңғырған, шығыста — мал, Мыңғырынан көңілің тынышталар. Иін әбден қандырып илеуінің Ширатысар мұрттарын құмырсқалар. Мұңның мені мүмкін бе иектері? Мұндай бола қоймайды күй өтпелі! Құшағына қыз-самал енген сайын, Балқи түсер таулардың сүйектері. Айналаны алғанша ымырт қамап, Гүлдеп жатқан кең дала түлікке бап. Қалпағыңа, шешсең-ақ, бұл маусымның Үлгереді торғайы жұмыртқалап [2, 5 б.].
Ақын жылдың қай мезгілінен де көз тоятын көрік табады. Ең бастысы — «сезім бояуын» дайын күйде үстемелемей, әр шумақта образды біртіндеп айқындап, жарықтандыра түседі. Қошақанның «балықтардай» түртуі секілді тосын теңеулер табиғат көрінісін қимылға айналдырып, өлеңге тірі тыныс береді.
Д. Стамбеков ақынның әлемді «өз аспанының бұлтынан бастап, туған жерінің жыбырлаған құртына дейін» түгендеп, табиғат көркін тек суреттеп қана қоймай, құбылтып жіберетін қабілетін атап өтеді [5, 6 б.].
Ауыл тіршілігі мен тыныштық эстетикасы
Өлең өрнегіндегі күнделікті өмір
Ауылдың тіршілігін бақылаңыз, Әр күні жомарт ертек, ақын аңыз… Ащы-ащы шай ішіп кешкілікте, Тәтті-тәтті ой ойлап отырамыз. Мұндайда әңгіме көп, түн — көңілді, Тыңдайсың кішіменен үлкеніңді. Әзілқой, әпенділеу қойшымыз бар, Қой көзді, теке танау, жылқы ерінді. Қиын-ақ таудағы бір қыстақ үшін, Қойшымыз теперішті көп көрген-ау, Қасқырлар жазда — қысым, қыста — қысым.
Мұнда табиғаттың мөлдір ажары ғана емес, тіршіліктің өз тынысы бар: кешкі шай, түнгі әңгіме, қойшы мінезі, қыстақтың қиындығы. Ақын осы «тыныштықтың» ішіне өмірдің шындығын қоса өріп, оқырманды сол әлемге кіргізіп жібереді. Өлеңді ұғынған жан бір сәт сол тыныштық құшағында балбырап, беймаза ойдан арылып, бақыт күйін кешкісі келеді.
Қорытынды ой: табиғат арқылы адам әлемін тану
Әбдікәкімов поэзиясындағы табиғат — көрініс қана емес, адамның жан дүниесін ашатын кілт. Ақын жаратылыстың ғажайыптарын жыл мезгілдерінің құбылысымен бірге адам әлеміне сәйкестендіре суреттейді. Сол арқылы табиғат пен адам арасындағы ортақ тұстарды танытып, табиғатқа жасалатын қиянатқа ішкі қарсылықты да ишаралайды.
Бүкіл ғалам дамылсыз қозғалыста болғандай, өмір мен өнер де табиғатпен бірге жаңарып, түрленіп отырады. Біз сөз еткен лирика — сол үздіксіз қозғалыстың көркем айғағы: табиғаттың әр тынысы адам болмысымен қабысып, бейнелі суретке айналады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1. Нарымбетов Ә. Қазақ поэзиясындағы дәстүр тұтастығы. Кітапта: Қазақ поэзиясындағы дәстүр ұласуы. Алматы: Жазушы, 1981. 4 б.
- 2. Әбдікәкімов Т. Ырауан. Алматы: Атамұра, 2000. 94 б.
- 3. Сыздықова Р. Абай және поэзия тілі. ҚазССР ҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. 1985. №4. 19 б.
- 4. Сұлтанғалиев Ж. Қазіргі қазақ лирикасындағы мінез мәселелері: филология ғылымының кандидаты авторефераты (10.01.08). Алматы, 1998. 10 б.
- 5. Стамбекұлы Д. Арғымақ мінген ақын. Қазақ әдебиеті. 1995. 25 мамыр.