Етістікті фразеологизмдер
Фразеологизм мен сөз табы: байланыс қандай?
Фразеологиялық бірліктердің лексикалық бірліктермен арақатынасы олардың қай сөз табына қатысты екеніне тәуелді. Тұрақты тіркестерге ортақ белгі — құрамындағы сөздер жеке-дара мағынаға емес, мағынаның тұтастығы мен бірлігіне бағынышты болады; сондықтан олар көп жағдайда бір сөздің орнына жүреді.
Мысал: идиом мағынасы компоненттерден шықпайды
Мәселен, бүйректен сирақ шығару идиомының мағынасы “болымсыз нәрседен шатақ шығару, орынсыз жерде сөз қозғау” дегенді білдіреді. Бұл ұғым тіркестегі жеке сөздердің мағынасынан тумайды; үш сөздің біртұтас жиынтық мағынасынан шығады.
Осы себепті фразеологизмдер бір ұғымды білдіріп, сөйлем ішінде бір ғана сөйлем мүшесінің қызметін атқаратындықтан, оларды белгілі бір сөз табына шартты түрде телуге болады. Алайда фразеологизмдердің қай сөз табына қатысты екенін анықтау үшін негізгі сөз бен тұтас тіркестен туатын фразеологиялық мағынаны салыстыра отырып шешу қажет.
Шартты топтастыру өлшемдері
Фразеологизмдерді белгілі бір сөз табына жатқызу мәселесінде бірізді, абсолют қағида жоқ. Дегенмен оларды шартты түрде топтастыруда мына үш өлшем жиі басшылыққа алынады:
- 1 Мағынасы (компоненттер мен тұтас тіркестің беретін ұғымы).
- 2 Морфологиялық табиғаты (құрылымы, тұлғалық ерекшелігі).
- 3 Синтаксистік қызметі (сөйлемде қандай мүше болады).
Зерттеулерде фразеологизмдерді сөз таптарына бөлудің бірнеше үлгісі кездеседі. Көбіне есімді, етістікті, үстеулік және одағай тұлғалы түрлері аталады; кей еңбектерде сөйлеу дағдысындағы штамп түрлері де бөлек көрсетіледі.
Контекст шешеді: салт-дәстүр фразеологизмдері
Салт-дәстүрге қатысты фразеологизмдерді нақты бір сөз табына “біржола” бекіту — дұрыс емес. Олар контекске байланысты әртүрлі қызмет атқара алады: бір сөйлемде етістікке жуықтаса, келесі сөйлемде зат есім қызметіне ауысуы ықтимал. Төмендегі мысалдар осы құбылысты айқын көрсетеді.
Құда түсу
Құда түсу көбіне етістік мағыналы тіркес ретінде жұмсалады: “қыз сұрау, құдалық рәсімін бастау” мәнін береді.
Етістік қызметі (мысалдардан байқалады)
“Қыдырбайға құда түстім…” / “Күніне екі-үш ауылдан құдалық түседі…”
Заттану (субстантивтену)
Контексте “құда түсу” кейде зат есім сұрағына жауап беріп, “құдалық” ұғымын атау ретінде береді: “құда түсе келген біреуіне…”
Құрылымдық тұрғыдан бұл тіркес зат есім + етістік үлгісімен жасалып, етістік мағыналы фразеологизмдер тобына жиі жақындайды.
Қыз ұзату
Қыз ұзату — салт атауы ретінде де, әрекет мәнінде де жиі қолданылады. Сондықтан ол контекске қарай әртүрлі сөз табының қызметін атқара алады.
Етістік қызметі
“Айтжанын құтты жеріне қондырып…” (қыз ұзатудың фразеологиялық синонимі арқылы берілген қимыл мәні).
Үстеулік қызмет
“Балпан байдың қыз ұзату тойына…” / “жұрт қыз ұзатқанда түгілі…” — мұнда тіркес “қалай?/қашан?” сұрағына жауап беріп, амал-сың не мезгіл реңкін күшейтеді.
Зат есім қызметі
“Қыз ұзату тойы қоңыр күзге қарай…” — бұл қолданыста тіркес атаулық мәнге ие болады.
Тағамға қатысты дәстүр: Қымыз мұрындық
Қазақ халқы ас пен тағам атауларына айрықша мән берген. Құлын байлап, бие сауылып, қымыз жиналып ашытылған соң ақсақалдар мен көрші-қолаң қымыз мұрындыққа шақырылады. Бұл — алғашқы қымызды көпшілікке салтанатпен ұсынып, “көпке бұйырсын” деген ниетпен жасалатын дәстүр.
“Қымыз мұрындық” көбіне есім мағыналы, оның ішінде заттық мағыналы (субстантивтенген) фразеологизм ретінде танылады: “Ертең Итбай қымыз мұрындық бермекші болды…”
Діни ғұрып: Құрбандық шалу
Мұсылман жұртында құрбан айтта құрбандық шалу — діни ғұрып әрі парыздың бірі. Құрбанға қой, ешкі, сиыр, түйе шалынады; еті көпшілікке таратылады, құран оқылып, тілек-бата беріледі.
Зат есімге ауысуы
Кей контексте құрбандық шалу тіркесі заттанып, атау мәніне ие болады: “Сол құрбандықты қалай шалатынын да білмеймін…”
Етістік қызметі
Ал басқа сөйлемдерде ол қимылды білдіріп, етістік мағыналы қолданылады: “Ел бір апта бойы құрбандық шалып, құдайы таратумен болды…”
Бұл мысалдар фразеологизмнің бір сөз табына қатаң телінбейтінін тағы да дәлелдейді: шешуші фактор — мәтіндік орта.
Қаза ғұрпы: Көңіл айту және естірту
Қазақ дәстүрінде қазаға байланысты ғұрыптардың бірі — көңіл айту. Оның мәні — қайғыдағы жанды жұбату, “өлгеннің артынан өлмек жоқ” деген тоқтамды жеткізіп, ақыл-кеңес беріп демеу көрсету. Ал қайтыс болған хабарды сыпайылап, тұспалдап жеткізу естірту деп аталады; мұндай жауапты сөз көпті көрген, жөн-жосық білетін адамға тапсырылады.
Көңіл айту: етістік қызметі
“Бәріміз де көңіл айтқан болдық…” — мұнда тіркес қимылды білдіріп, етістік қызметін атқарады.
Көңіл айту: мақсат мәні
“Үйіне көңіл айтуға кірдім…” — бұл құрылымда тіркес мақсат мәнін күшейтіп, үстеулік қызметке жуықтайды.
Демек, “көңіл айту” да контекске қарай әртүрлі қызмет атқарып, бірізді ғана үлгімен шектелмейді.
Қол ұстату: есім де, етістік те бола алады
Кей дәстүр атаулары сөйлем ішінде әрі атау, әрі әрекет ретінде көрінеді. Соның бірі — қол ұстату. Ертеректе қыз бен жігіттің алғаш жақындасуына қатысты “қол ұстату кеші” аталады.
Зат есім мәні
“Түндегі қол ұстатардың ерсілігін…” — бұл қолданыста тіркес атаулық мән алып, зат есімге жуықтайды.
Етістік мәні
“Оң қолдарын алып, біріне-бірін ұстаттырды…” — мұнда тіркес әрекет мәнінде жұмсалып, етістік қызметіне жақындайды.
Қорытынды тұжырым
Салт-дәстүр, әдет-ғұрыпқа қатысты фразеологизмдерді тұтас жинақтап, “мынауы — міндетті түрде осындай сөз табы” деп біржақты шешу мүмкін емес. Олар көбіне негізгі сөз табына жуық келіп, сөйлемде бір ғана мүшенің қызметін атқарады, бірақ нақты қатыстылықты тек контекст айқындайды.