Сәмектің ішінен шыққан ерлердің арасынан көзге түсетіні Сырымбет батыр
Сырымбет батыр: шежіре, аңыз және тарихи жыр
XVIII ғасырдағы қан майдан, жаугершілік кезеңінде Бәсентиін ішінен ерекше көзге түскен ерлердің бірі — Сырымбет батыр. Шежіре деректеріне сүйенсек, Бәсентиіннен — Ақмайдан, одан — Көкшекөз, одан — Бәйімбет тарайды. Бәйімбеттің Жолымбетінен — Маңдай, одан — Сәмек екені де анық айтылады. Осы Сәмек атасынан шыққан ерлердің ішінде Сырымбет батырдың аты дара аталады.
Негізгі түйін
- Сырымбет батыр — Бәсентиіннің Сәмек атасынан шыққан тарихи тұлға ретінде танылады.
- Оның есімі Шоқан Уәлиханов жазбаларында да, халық аңызында да, Мағжан Жұмабаев поэзиясында да кездеседі.
- Аңыз желісінде Сырымбет ерлігі Абылай ханның рухын көтеріп, қайта шабуылға ұмтылдырған жырмен қатар беріледі.
Шоқан жазбасындағы оқиға ізі
Шоқан Уәлиханов «XVIII ғасыр батырлары туралы тарихи аңыздар» еңбегінде Абылай дәуіріндегі көптеген оқиғалар мен тұлғаларға сипаттама береді. Сол баяндаулардың бірінде Бәсентиін Сырымбеттің де аты аталады: Абылай хан қытай әскерінің қысымынан уақытша шегініп, көңілі түсіп, ашулы күйде болады. Осы сәтте жырау Тәтіқара қалың қолдың еңсесін көтеру үшін жыр толғайды. Баяндауда Сырымбеттің ұрыс үстіндегі қайраты ерекше көрсетіледі: ол оқ жаудырып, шайқаста алғы шепте көрінеді.
Қазақша аңыз нұсқасы: жырдың қуаты
Қазақша нұсқада да оқиға ұқсас өрбиді: Абылай хан жаудың көптігінен ықтап, кейін шегінеді. Бір жерге тоқтап, қол тамақтанып отырғанда, хан қасындағы жырау серігі Тәтіқараға: «Осы жорығымызды қалай дер едің?» — дейді. Сонда жырау жедел жүгініп, мына өлеңді айтады:
Көп қалмақтың жылқысы,
Тұрымтайдай құнысты.
Бәсетиін Сырымбет,
Оны да мен ер көрдім
Оқ жіберіп ұрысты.
Жау жағадан алғанда,
Ер бөрі Абылай қорыққан жоқ,
Әншейін, еңкейе беріп жылысты.
Аңызда хан жырауды тыңдап болған сәтте, кеудесіне таянып отырған қамшысы түсіп кетеді. Сонда Абылай: «Уа, Тәтіқарам… ел бетіне қарар жерім қалмаған екен. “Ер бағын үшке дейін сынайды” деген, қайта барайық», — деп аттанып, бұл жолы жеңіске жеткені айтылады.
Мағжан жырындағы Сырымбет бейнесі
Мағжан Жұмабаев «Батыр Баян» поэмасында 1756–1757 жылдардағы қазақ-қытай соғыстары аясында Абылайдың маңына жиылған таңдаулы батырларды суреттегенде, Бәсентиін Сырымбетті де қатарға қосады. Поэмада Сырымбет ұрыста «оқ шашатын», отты қайрат иесі ретінде бейнеленеді.
Жиылды өңшен ноян, ығай-сығай,
Байжігіт, Тасболат пен би Толыбай,
Ту баста Абылайды хан көтерген
Қамқоры Қарауылдың шешен Қанай.
Ашуы жауған қардай, шөккен нардай
Қарт қыран қанжығалы қарт Бөгенбай.
Бөкеннің жас жолбарыс жеткіншегі
Аузынан жалын шашқан жас Жанатай.
Найзасын нажағайдай ойнататын
Жас барыс бәсентиін Сары Малай.
Балталы, екпінді оттан Оразымбет,
Сіргелі, шапшаң оқтан ер Елшібек.
Өзіне тірі жанды тең көрмейтін
Тәкаппар Қошқарұлы ер Жәнібек.
Қалданға ханмен бірге тұтқын болған,
Жолдасы Абылайдың батыр Жәпек.
Майданда от шашқандай оқ шашатын,
Сырттаны Бәсентиін ер Сырымбет —
Осындай өңшен көкжал жиылыста,
Күңіреңіп жолбарыстай: «Жау қайда?» — депті.
Мәшһүр Жүсіп дерегі және қоныс аймағы
Мәшһүр Жүсіп жазбалары бойынша, Сырымбет батыр Бәсентиіннің Сәмек атасынан шыққан. «Кешегі Жәнке де, Нұрташ моллалар да осының ұрпағы еді», — деп жазады Мәшһүр Жүсіп.
Сәмектердің қонысы қазіргі Павлодар ауданына қарасты Кеңес ауылы мен Тұзқалаға (Ямышево) дейінгі аралық болғаны айтылады.