Аңдатпа ретінде берілген мақалалар тақырыптары
Әр дәуірдің келбетін жаңғырта жеткізу мен бүгінгі заман талабына лайық байлам жасау жолында әр сала өз тәсілін таңдайды. Тарихшы дәуір тағылымына тарихи тұрғыдан баға беруге ұмтылса, әдебиетші көркем туындылар арқылы үлес қосады. Ал журналист үшін дәуір дауылпазы саналатын публицистика тілімен шындықтың шырайын ашып көрсету маңызды.
Осы орайда «Қазақ әдебиеті» газеті қазақ еліндегі жаңалықтарды ғана емес, мәдениет, өнер, тарих, әдебиетке қатысты зерделі мақалаларды тұрақты жариялап келе жатқан маңызды басылымдардың бірі екенін атап өткен жөн.
Газеттің зиялы қауымды мазалаған мәселелерді көтеруі оқырманды әділет пен ақиқатқа жақындата түседі. Сыншы П.А. Вяземскийдің «Екі түрлі пікірдің қатар тууы бәрібір ақиқатқа жақын пікірді алып шығады» деген ойы осыны аңғартады.
Нарық дәуіріндегі басылым: ақпарат қана жеткіліксіз
Қазіргі нарық жағдайында газет тек ақпарат беріп қана қоймай, оқырманды өзіне тарта білуі керек. Сондықтан редакторлар үшін басылымның сыртқы көрінісі мен дизайнына мән беру — қажеттілік. Қазақстанның ұзақ уақыт Ресей ықпалында болуы газет безендіру ғылымының қалыптасуына да әсер етті: ХХ ғасырдың 1970-жылдары москвалық мектептің ықпалымен композициялық-графикалық модельдеу идеясы дамып, мерзімді басылымдарды шығаруда бұл тәсілдің тиімділігі негізделді.
Негізгі ұстаным
Әр газет өз форматын, стилін, айдарын, көрнекілігін мезгіл-мезгіл жаңартып отырады. «Қазақ әдебиеті» де оқырманға әр қырынан көріне білетін басылым ретінде айдар мен тақырып қою, материалды орналастыру сияқты редакциялық шешімдер арқылы өз келбетін түзеп отырады.
Мазмұн мен түрдің бірлігі: газет бетінің логикасы
Газет бетіндегі мазмұн мен түрдің бірлігін түсіну маңызды. Мазмұн — құбылыстың ішкі құрамы, элементтердің байланысы мен даму процесі. Түр — мазмұнның ұйымдасуы, құрылымы және көрініс табуы. Осы тұрғыдан алғанда, газеттің мазмұны жарияланған материалдардың бағыты, стилі, мағынасы болса, түрі — формат, жанрлық құрылым, материалдардың орналасуы мен безендірілуі.
Мазмұн өзгерген сайын түр де қозғалысқа түседі, алайда түр көбіне тұрақтырақ келеді: ол тек едәуір өзгерістер кезінде жаңарады. Сол себепті газеттік жоба мен макетті уақыт талабына сай жүйелі түрде қайта қарап отыру — заңды үдеріс.
«Қазақ әдебиеті» газетінің форматы, аудиториясы, тақырып аясы
Шығу жиілігі мен форматы
- Аптасына 1 рет шығады
- Таралымы: 12 779
- Көлемі: 12 бет
- Форматы: A2
Оқырман аудиториясы
Қазақ тілі мен әдебиетіне жанашыр қауым, зиялылар, жазушылар, ғалымдар, оқымыстылар.
Тақырыптық өріс
Әлеуметтік-саяси, әдеби-мәдени проблемалар; өнер мен ғылым жаңалықтары; тарихи зерттеулер; көрнекті қайраткерлер өмірінен очерктер.
Бірінші бет: айдар, аңдатпа және оқырман назарын басқару
Газеттің белгілі бір санының бірінші бетінде «Қазақ үшін, алға» тақырыбымен берілген материал бас мақала қызметін атқарады және «Ұлы жеңіске — 65 жыл» айдарымен ұсынылған. Мұндай құрылым оқырманға мәтіннің бағытын бірден аңғаруға мүмкіндік береді.
Бас мақаланың үстінде нөмірдің негізгі жаңалықтары қысқаша мәтіндер және суреттер арқылы берілген — бұл газет бетіндегі аңдатпа қызметін атқарады. Соңғы жылдары мұндай тәсіл көп басылымда кең таралған: маңызды, көлемді мақалалар бірінші бетте жарияланып, жалғасы келесі беттерге бөлініп беріледі.
Мысал ретінде аталған тақырыптар
Бірінші беттегі мақалалар
- Армысың, Астана театры
- Мың бір сөз
- Көп түкірсе көл
- Біздің дәуір
Аңдатпа ретінде берілгендер
- Тарбағатайдағы тасқын тауқыметіне тосқауыл қоятын арыстай азаматтар
- Таным мен талғам биігі
- Өзімшілдіктің өрісі мен қонысы
- Құдаш Мұқашевтің бір өлеңі хақында
Мұндай құрылым тақырыптардың мағынасын бір қарағанда танытып, оқырманның бағдарын нақтылайды.
Айдарлар жүйесі: тұрақтылық және науқандық өзгеріс
Сәттілік — өзгермелі; сондықтан оны ұстап тұру үшін үнемі күрес керек. Аудитория сұранысына қарай газеттің қызметі өзгеріп, кеңейіп келеді. Теледидар, интернет, спутниктік арналар жарқын бейнелер мен дыбысты контентті үздіксіз ұсынып отырған кезеңде, басылым үшін макетті жаңарту — бәсекеге бейімделудің бір жолы.
«Қазақ әдебиетінің» соңғы сандарында бет бойынша тақырып бағытын жоғарғы «қалпақтық» айдарлар айқындайды. Олар көбіне тұрақты болғанымен, кейде науқанға байланысты атауы ауысып отырады.
Айдарлар үлгісі (2010 жыл, кейбір сандар бойынша)
9.04.2010 саны
- 2-бет — Жетіген
- 3-бет — Елден-жерден
- 4-бет — Жалпы сауал
- 5-бет — Белес
- 6-бет — Руханият
- 7-бет — Өнер
- 8-бет — Поэзия
- 9-бет — Ұлы Жеңіске 65 жыл
- 10-бет — Бармасаң-келмесең
- 11-бет — Қобыз сарыны
- 12-бет — Биші қайың
30.04.2010 саны
- 2-бет — Жетіген
- 3-бет — Ендігінің сөзі
- 4–5-беттер — Ұлы Жеңіске 65 жыл
- 6-бет — Күлтөбе
- 7-бет — Белес
- 8-бет — Поэзия
- 9-бет — Проза
- 10-бет — Тірілермен тірімін
- 11-бет — Бастау
- 12-бет — Қобыз сарыны
Жеңіс күні жақындаған сайын тақырыптық блоктардың алдыңғы беттерге жылжуы — редакциялық басымдықтың айқын көрінісі.
Композиция, фотоколлаж, автор фотосы: көрнекі тілдің қызметі
Газет материалдарының негізгі бөлігі бағандарға бөлініп, беттің ортасын иемденеді. Ал «Орта толды», «Біздің дәуір» айдарларымен берілетін әдебиет мамандарының пікірі мен лебізі жиекке жақын бір бағанмен немесе төменгі бөлікте ені бойымен орналасуы мүмкін.
Басылым фотоколлажды көбіне 8–9-беттерде қолданады, поэзия мен проза беттерінде лирикалық бейнелер арқылы визуалды ырғақ жасайды. Тағы бір ерекшелік — авторлық материалдардың фотосуреттермен қоса берілуі: бұл мәтінге сенім мен жақындық әсерін күшейтеді.
Технологияның ықпалы
Компьютерлік технологияны қолдану баспаханаға дейінгі үдерісті жеделдетіп қана қоймай, күрделі безендіру міндеттерін орындауға жаңа мүмкіндіктер ашты. Шрифт пен тақырыпты материал табиғатына қарай түрлендіру — соның бір көрінісі.
Мысалы, газет атауында «Қазақ» сөзі үлкен, қанық қаріппен беріліп, «әдебиеті» бөлігі өзге шрифтімен, көк түспен, көлемі кішірек басылады. Көлемді мақалалар тақырыптары көбіне бас әріппен терілсе, шағын материалдар сөйлемдегідей қалыпта беріледі.
Сапалы дизайн нені білдіреді?
Әлемге танымал газет дизайнерлерінің бірі Марио Гарсиа «Газеттің заманауи дизайны» еңбегінде жоғары сапаны мәтіннің көрнекі элементтермен — шрифт, фотосурет, түрлі түсті көрнекіліктер, инфографика және бос кеңістікпен — ұқыпты әрі саналы бірігуі деп түсіндіреді. Бұл бірлік дұрыс құрылғанда, ақпарат әсерлі жетіп, назарды ұстай алады.
Тұрақтылықтың құны
Қаріп, тақырып, фотосурет, көрнекілік және бос кеңістікті қолданудағы жүйелілік — сәтті безендірудің өзегі. Оқырман газет бетінің тұрақты логикасына үйренеді және жаңалықты ұсынудың бірізділігін күтеді. Сенім (ең құнды капитал) көбіне газет дизайнының ұқыптылығымен де қалыптасады.
Қорытынды: рухани миссия және жаңару қажеттілігі
«Безендіру» — үдеріс, ал «дизайн» — нәтиже. Егер безендіру ойсыз әрі эстетикалық талғамсыз жасалса, сапалы дизайнға жету қиын. Соған қарамастан, «Қазақ әдебиеті» кейінгі сандарында зиялы қауым мен оқымыстыларға жақын, өзіндік үні бар басылым ретінде орнығып келе жатқанын аңғаруға болады.
Ұлт рухының шырақшысы болған бұл газет халқымыздың рухани өсуіне және тәуелсіз мемлекетіміздің іргесін бекемдеуге үлес қосып келеді. Дегенмен мазмұндық жақындығын сақтай отырып, заманауи оқырман талабына сай тартымды, ықшам әрі үйлесімді визуалды шешімдер бағытында ізденіс пен тың идеяларды күшейту қажет. Сонда оқырман қатарының арта түсетіні анық.