Тау жыныстарының орташа химиялық құрамы
Топырақтың түзілуіндегі материалдық негіздер
Топырақтың түзілуіне топырақтүзуші факторлармен қатар, оған тікелей қатысы бар материалдық негіздердің рөлі ерекше. Материалдық негіздерге аналық тау жынысы, осы қабаттағы ауа құрамы мен ылғал, сондай-ақ мекендейтін жоғары және төменгі сатылы организмдер жиынтығы жатады.
Неліктен химиялық құрам маңызды?
Биосферадағы табиғи денелердің химиялық құрамын сипаттағанда, олардың құрамындағы элементтердің орташа үлесі пайызбен беріледі. Бұл тәсіл әртүрлі ортадағы элементтердің таралуын салыстыруға мүмкіндік береді.
Кларк көрсеткіші: элементтердің орташа үлесін бағалау
Жер қыртысындағы элементтердің орташа құрамын алғаш рет 1924 жылы америкалық ғалым Ф. У. Кларк есептеген. Сондықтан бұл көрсеткіш Кларк көрсеткіші деп аталады. Кейін деректер толықтырылуына байланысты Кларк көрсеткіштері бірнеше рет нақтыланды (А. Е. Ферсман, 1934–1939; А. П. Виноградов, 1962). Уақыт өте келе ауа құрамындағы, судағы және тірі заттардағы элементтердің де «кларктары» есептеле бастады.
Мол элементтер
Кларк көрсеткіштері: n10–n10-2
Аз элементтер
Кларк көрсеткіштері: n10-2–n10-3
Өте аз элементтер
Кларк көрсеткіштері: n10-3–n10-5
Тау жыныстарының орташа химиялық құрамы
Тау жыныстарындағы негізгі үлесті O, Si, Al құрайды — барлығы 84,05%. Оларға Fe, Ca, Na, K, Mg элементтерін қоссақ, сегіз элементтің үлесіне тау жыныстарының 98,87% тиеді. Қалған 10 элементті қосқанда, жалпы мөлшері 99,82% болады.
Негізгі үштік
O + Si + Al
84,05%
Сегіз элемент
O, Si, Al + Fe, Ca, Na, K, Mg
98,87%
Жалпы 18 элемент
Қалған 10 элементті қосқанда
99,82%
Бұл деректер «мол элементтер» тобына кіретін элементтердің өз ішінде де үлес айырмашылығы өте үлкен екенін көрсетеді. Ал аз және өте аз элементтердің (шамамен 78 элемент) үлесіне тау жыныстары құрамының тек 0,18%-ы ғана тиесілі.
Топырақ түзілуі кезіндегі құрамның өзгеруі
Топырақ түзілу құбылыстары нәтижесінде топырақ жалпы тау жыныстарының құрамын сақтай отырып, жекелеген элементтердің кларк үлестерін өзгертеді. Мысалы, топырақта:
Оттегі (O)
Тау жынысында: 47%
Топырақта: 55%
Сутегі (H)
Тау жынысында: 0,15%
Топырақта: 5%
Көміртегі (C)
Тау жынысында: 0,023%
Топырақта: 0,1%
Фосфор (P)
Тау жынысында: 0,1%
Топырақта: 0,5%
Өзін-өзі бақылау сұрақтары
- Топырақтың гранулометриялық құрамы туралы айтып бер.
- Топырақтың минералдық құрамы туралы түсінік бер.
- Топырақ ылғалы туралы түсінік бер.
- Топырақ ауасы туралы айтып беріп, гранулометриялық және механикалық құрамды анықтау тәсілдерін сипатта.
- Агрегаттық құрамы, құрылым және құрылымдылық ұғымдарын түсіндір.