Бай ұлына жалшы ұлы жалынышты, Ағып жүріп ойнатар көздің жасы
Абайдың рухани үні «Жүрегіңнің түбіне терең бойла… Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла.»
Абай — қазақ руханиятының темірқазығы
Ұлы ақын, ағартушы, ойшыл әрі қазақтың жазба әдебиеті мен әдеби тілінің негізін салушылардың бірі — Абай Құнанбайұлы. Ол Шыңғыс тауының баурайында дүниеге келіп, туған халқының тағдырын, мінезін, рухани болмысын терең танып, соны көркем сөзге де, парасатты ойға да айналдырды.
Балалық шағы, тәлім-тәрбиесі
Абайдың зеректігі ауыл молдасынан оқыған кезінен-ақ байқалған. Кейін Семей қаласында үш жылдық медреседе білім алады. Оның бойындағы адамгершілік пен байыптылыққа көпті көрген әжесі Зеренің тәрбиесі, ал ақыл-парасатқа анасы Ұлжанның ықпалы айрықша болды.
Әкесі Құнанбай Өскенбайұлы — өз дәуірінде ел басқарған, билік ісіне араласқан тұлға. Ресей империясы даладағы басқару жүйесін өз тәртібіне икемдей бастаған тұста Құнанбай ел ісіне балаларының ішінде Абайды көбірек баулыды. Осы мақсатпен Абайды ертерек оқудан шығарып, билікке, дау-дамайға, ел ішіндегі істің қалың ортасына енгізеді.
Ел ісі және әділет жолы
Жастайынан ел ішіндегі сөз өнеріне, билердің шешендігіне құлақ түрген Абай тез есейді. Қоғамдық істерге араласа жүріп, әділеттілікті ұстануға тырысты. Сол үшін үстінен арыз да түсіп, бірнеше ай тергеліп, ақталып шыққаны айтылады.
Негізгі ұстаным
Абай үшін билік — үстемдік құралы емес, елді түзейтін жауапкершілік; сөз — дауға от емес, татулыққа жол ашатын дәнекер.
Білім көкжиегі: Шығыс пен Батыс
Ел ісінде жүрсе де, Абай оқудан қол үзбеді. Бос уақытында араб, парсы, шағатай тілдерін меңгеріп, Шығыс әдебиетінің ірі тұлғалары Низами, Хожа Хафиз, Науаи, Физули сияқты ақындардың мұрасын танып өсті.
Кейін орыс тілін өздігінен үйреніп, Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Салтыков-Щедрин, Некрасов шығармалары арқылы ой өрісін кеңейтті. Сонымен қатар Еуропа мәдениеті мен ғылымына да ден қойып, Дарвин еңбектерін және Шекспир туындыларын оқығаны айтылады.
Маңызды ой
Абайдың дүниетанымы бір ғана арнадан нәр алған жоқ: ол Шығыстың рухани тереңдігін Батыстың танымдық ізденісімен ұштастырды.
Халыққа жақындық және әлеуметтік әділет
Абай ауқатты ортадан шықса да, халықтан алыстамады: елдің мұңын мұңдап, дауласқанның дауына араласып, әлеуметтік теңсіздікті ашық сынады. Оның өлеңдерінде кедей тұрмысының ауырлығы мен бай баласының тоқшылығы қарама-қарсы қойылып, қоғамдағы әділетсіздік өткір бейнеленеді.
…Кедейдің өзі жүрер малды бағып,
Отыруға отын жоқ, үзбей жағып.
Тоңған иін жылытып, тонын илеп,
Шекпен тігер қатыны бүрсең қағып.
Қар жауса да тоңбайды бай баласы,
Үй жылы, киіз тұтқан айналасы.
Бай ұлына жалшы ұлы жалынышты,
Ағып жүріп ойнатар көздің жасы.
Абай ойы: ұлттық тұтастық және жалпыадамзаттық құндылықтар
Абай XIX ғасырдың өзінде-ақ жалпыадамзаттық құндылықтардың мәнін терең пайымдап, қазақ қоғамындағы бірлік пен татулықты басты мұрат етті. Ол халықты «бай» және «кедей» деп ғана жіктеп қарауға, қоғамды тек қана қанаушылар мен қаналушыларға бөлуге негізделген догмалық түсініктерге қарсы тұрды.
Кейінгі кезеңдерде оның мұрасы толыққанды зерттелмей, көбіне қасаң идеологиялық өлшеммен бағаланған тұстар болды. Ал Абай шығармашылығын жалпыадамзаттық тұрғыдан тану — оның философиясының әлеуметтік-мәдени және дүниетанымдық негіздерін ашуға, идеяларының терең қабаттарын түсінуге мүмкіндік береді.
Неге бүгін де өзекті?
Абайдың Қара сөздеріндегі өсиет, адамдық пен білімді ту еткен ойлар қоғамның экономикалық, саяси, рухани түйткілдері күшейген тұстарда бағыт-бағдар береді.
Зерттеудің жаңа өлшемі
Абайды біржақты таптық ұстаныммен шектеу оның мұрасын тарылтады; ал кең дүниетанымдық қырынан қарау — тарихи орнын әділ айқындайды.
Абай философиясының өзегі — адам
Абай философиясында негізгі мәселе Батыста жиі айтылатын сана мен материяның арақатынасы ретінде қойылмайды. Ол үшін ең басты сұрақ — адам, адамның ішкі әлемі мен жауапкершілігі. Осы арқылы оның ой жүйесінің антропологиялық, яғни «адамтанулық» сипаты айқындалады.
Абай адамды бүкіл дүниенің мәні мен шыңы деп танып, жеке тұлғаны жан-жақты жетілген «толық адам» деңгейіне көтеруді мақсат етті. Бұл ұғым — тек білімді болу емес, мінезді түзеу, жүректі тәрбиелеу, ар мен ұятты сақтау.
«Толық адам» қандай болуы керек?
-
Арлы, ұятты
Өзіне де, өзгеге де әділ өлшеммен қарайтын ішкі тәртіп.
-
Адамгершілігі жоғары
Мейірім, жауапкершілік, сыйластықты өмірдің өзегі ету.
-
Еңбекқор
Еңбекті тіршіліктің тірегі, қадірдің өлшемі деп білу.
-
Білімге құштар
Ғылым мен танымды қоғам ілгерілеуінің шарты деп тану.
-
Сабырлы, қанағатшыл
Құмарлыққа ермей, нәпсіні тізгіндейтін берік мінез.
-
Игі жүректі
Кісіні «өзім» және «жат» деп бөлмей, татулыққа шақыру.
Абай өз халқын осы мұратқа үндеді: адамдарды «менікі» және «бөгде», «бай» және «кедей» деп бөліп-жармай, іріткіге емес, ынтымаққа қызмет етуге шақырды.
Қорытынды ой
Абайдың мұрасы — әдебиет қана емес, ойлау мәдениеті. Ол Шығыс пен Батыстың білімін бойына сіңіріп, қазақ қоғамының дертіне диагноз қойды, ал емін — адамдық, еңбек, ғылым, әділет пен бірліктен іздеді. Сондықтан оның сөзі мен өсиеті бүгін де рухани бағдар ретінде мәнін жоғалтпайды.