Көп беріп көргендінің қызын алсаң, Тік тұрып мейманыңа қызмет етер
Тек, тәрбие және адамдық өлшем
Бұл нақылдар адам болмысының өзегін — текті білу, тәрбиені сақтау, үлкенге құрмет пен кішіге қамқор болуды — айқын көрсетеді. Әр сөздің астарында мінездің өлшемі, қоғамдық жауапкершілік және ар-ұяттың межесі жатыр.
Тек — тамыр, тәрбие — тірек
Тілі жоқтың тегі жоқ, тегі жоқтың елі жоқ. Тектен нәр алған тозбайды. Шұғаның қиқымы да шұға.
Адам өз түп-төркінін, ұстанымын, әдеп-ғұрпын таныса — болмысы бекіп, сөзі мен ісі салмақтанады. Тектілік мұра ғана емес, күнделікті мінезден көрінетін жауапкершілік.
Қарым-қатынастың әдебі
Үлкеннен өнеге, кішіден ізет. Көргені жақсы көш бастар.
Көргенділік — адамды алға бастайтын қасиет. Үлкенге құрмет көрсету — мәрттік, ал кішіге мейірім таныту — парасат белгісі.
Көргенді мен көргенсіздің айырмасы
Дөңгелектің шегі жоқ, көргенсіздің тегі жоқ.
Көргенді орта
Көп беріп, көргендінің қызын алсаң, тік тұрып мейманыңа қызмет етер.
Жомарттық пен инабат қонақ күтуден, сөз саптаудан, өзгенің көңілін бағудан көрінеді.
Көргенсіз мінез
Аз беріп, көргенсіздің қызын алсаң, қойныңа бір жатқанын міндет етер.
Ізет жоқ жерде жақсылық есепке айналып, қарым-қатынасқа көлеңке түсіреді.
Адамдық шекара: құрмет, әділдік, туралық
-
1
Өлгенді қадірлемесең де, жәбірлеме. Қадір — ниет, ал жәбір — күнә. Ең аз дегенде адамшылық шегін сақта.
-
2
Жақсы ағаның жолын кеспе — жолын қу. Жақсының жолын жалғау — өсудің ең қысқа жолы.
-
3
Жас баланың жолын кеспе — белін бу. Кедергі болма, демеу бол: болашаққа жауапкершілік осыдан басталады.
-
4
Тура қарап отырып, қырын ойлама. Адалдық — көзқарас пен ойдың бірлігі.